Parte sexta

COMMENTARIUS SEXTUS
[1] Multis de causis Caesar maiorem Galliae motum exspectans per M. Silanum, C.
Antistium Reginum, T. Sextium legatos dilectum habere instituit; [2] simul a Cn.
Pompeio proconsule petit, quoniam ipse ad urbem cum imperio rei publicae causa
remaneret, quos ex Cisalpina Gallia consulis sacramento rogauisset. ad signa
conuenire et ad se proficisci iuberet, [3] magni interesse etiam in reliquum tempus
ad opinionem Galliae existimans tantas uideri Italiae facultates, ut, si quid esset in
bello detrimenti acceptum, non modo id breui tempore sarciri, sed etiam maioribus
augeri copiis posset. [4] Quod cum Pompeius et rei publicae et amicitiae tribuisset,
celeriter confecto per suos dilectu tribus ante exactam hiemem et constitutis et
adductis legionibus duplicatoque earum cohortium numero, quas cum Q. Titurio
amiserat, et celeritate et copiis docuit, quid populi Romani disciplina atque opes
possent.
[2] Interfecto Indutiomaro, ut docuimus, ad eius propinquos a Treueris imperium
defertur. Illi finitimos Germanos sollicitare et pecuniam polliceri non desistunt. [2]
Cum a proximis impetrare non possent, ulteriores temptant. Inuentis nonnullis
ciuitatibus iureiurando inter se confirmant obsidibus de pecunia cauent; Ambiorigem
sibi societate et foedere adiungunt. [3] Quibus rebus cognitis Caesar, cum undique
bellum parari uideret, Neruios, Aduatucos, Menapios adiunctis Cisrhenanis omnibus
Germanis esse in armis, Senones ad imperatum non uenire et cum Carnutibus
finitimis ciuitatibus consilia communicare, a Treueris Germanos crebris legationibus
sollicitari, maturius sibi de bello cogitandum putauit.
[3] Itaque nondum hieme confecta proximis quattuor coactis legionibus de
improuiso in fines Neruiorum contendit [2] et, priusquam illi aut conuenire aut
profugere possent, magno pecoris atque hominum numero capto atque ea praeda
militibus concessa uastatisque agri in deditionem uenire atque obsides sibi dare
coegit. [3] Eo celeriter confecto negotio rursus in hiberna legiones reduxit. [4]
Concilio Galliae primo uere, ut instituerat, indicto cum reliqui praeter Senones,
Carnutes Treueros uenissent, initium belli ac defectionis hoc esse arbitratus, ut
omnia postponere uideretur, concilium Lutetiam Parisiorum transfert. [5] Confines
erant hi Senonibus ciuitatem patrum memoria coniunxe; rant, sed ab hoc consilio
afuisse existimabantur. [6] Hac re pro suggestu pronuntiata eodem die cum
legionibus in Senones proficiscitur magnisque itineribus eo peruenit.
[4] Cognito eius aduentu Acco, qui princeps eius consilii fuerat, iubet in oppida
multitudinem conuenire. Conantibus, priusquam id effici posset, adesse Romanos
nuntiatur. [2] Necessario sententia desistunt legatosque deprecandi causa ad
Caesarem mittunt; adeunt per Haeduos, quorum antiquitus erat in fide ciuitas. [3]
Libenter Caesar petentibus Haeduis dat ueniam excusationem accipit, quod aestiuum
tempus instantis belli, non quaestionis esse arbitratur. [4] Obsidibus imperatis C hos
Haeduis custodiendos tradit. [5] Eodem Carnutes legatos obsidesque mittnnt usi
deprecatoribus Remis, quorum erant in clientela; eadem ferunt responsa. [6] Peragit
concilium Caesar equitesque imperat civitatibus.
[5] Hac parte Galline parata totus et mente et animo in bellum Treverorum et
Ambiorigis insistit. [2] Cavarinum cum equitatu Senonum secum proficisci iubet ne
quis aut ex huius iracundia aut ex eo, quod meruerat, odio civitatis motus exsistat.
[3] His rebus: constitutis quod pro explorato habebat Ambiorigem proelio uon esse
contenturum, reliqua eins consilia animo circumspiciebat. [4] Erant Menapii propinqui
Eburonum finibus, perpetuis paludibus silvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad
Caesarem legatos numquam miserant. Cum his esse hospitium Ambiorigi sciebat;
item per Treveros venisse Germanis in amicitiam cognoverat. [5] Haec prius illi
detrahenda auxilia, existimabat, quam ipsum bello lacesseret, ne desperata salute
aut se in Menapios abderet aut cum Transrhenanis congredi cogeretur. [6] Hoc inito
consilio totius exercitus impedimenta ad Labienum in Treveros mittit duasque ad
eum legiones proficisci iubet; ipse cum legionibus expeditis quinque in Menapios
proficiscitur. [7] Illi nulla coacta manu loci praesidio freti in silvas paludesque
confugiunt suaque eodem conferunt.
[6] Caesar partitis copiis cum C. Fabio legato et M. Crasso quaestore celeriter
exectis pontibus adit tripertito, aedificia vicosque incendit, magno pecoris atque
hominum numero potitur. [2] Quibus rebus coacti Menapii legatos ad eum pacis
petendae causa mittunt. [3] Ille obsidibus acceptis hostium se habiturum numero
confirmat, si aut Ambiorigem aut eius legatos finibus suis recepissent. [4] His
confirmatis rebus Commium Atrebatem cum equitatu eustodis loco in Menapiis
relinqnit, ipse in Trexeros proficiscitur.
[7] Dum haec a Caesare geruntur, Treveri magnis coactis peditatus equitatusque
copiis Labienum cum una legione, quae in eorum finibus hiemabat, adoriri parabant;
[2] iamque ab eo non longius bidui vix aberant, cum duas venisse legiones missu
Cacsaris cognoscunt. [3] Positis castris a milibus passuum xv auxilia Germanorum
exspectare constituunt. [4] Labienus hostium cognito consilio sperans temeritate
eorum fore aliquam dimicandi facultatem, praesidio quinque cohortium impedimentis
relicto cum xxv cohortibus magnoque equitatu contra hostem proficiscitur et mille
passuum intermisso spatio castra communit. [5] Erat inter Labienum atque hostem
difficili transitu flumen ripisque praeruptis. Hoc neque ipse trlmsire habebat in animo
neque hostes transituros existimabat. Augebatur auxiliorum cotidie spes. [6]
Loquitur in consilio palam, quoniam Germani adpropinquare dicantur, sesc suas
exercitusque fortunas in dubium non devocaturum et postero die prima luce castra
moturum. [7] Celeriter haec ad hostes deferuntur, ut ex magno Gallorum equitatus
numero nonnullos Gallicis rebus favere natura cogebat. [8] Labienus noctu tribunis
militum primisque ordinibus convocatis, quid sui sit consilii, proponit et, quo facilius
hostibus timoris det suspicionem, maiore strepitu et tumultu, quam populi Romani
fert consuetudo, castra moveri iubet. His rebus fugae similem profectionem efficit.
[9] Haec quoque per exploratores ante lucem in tanta propinquitate castrorum ad
hostes deferlmtur.
[8] Vix agmen novissimum extra mimitiones processerat, cum Galli collortati inter
se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent - longum esse perter ritis Romanis
Germanorum auxilium exspectare neque suam pati dignitatem, ut tantis copiis tam
exiguam manum, praesertim fugientem atque impeditam, adoriri non audeant -
flumen transire et iniquo loco committere proelium non dubitant. [2] Quae fore
suspicatus Labienus, ut omnes citra flumen eliceret, eadem usus simulatione itineris
p]acidc progrediebatur. [3] Tum praennissis pnlllum impedimelltis atque in tumulo
quodam conlocntis. `Habetis', iuquit, `milites, quam petistis, facultatem: hostem
impedito atque iniquo loco tenetis: [4] praestate eandem uobis ducibus virtutem,
quam saepeuumero imperatori praestitistis, atque illum adesse [5] et haec coram
cernere existimate.' Simul signa ad hostem converti aciemque derigi iubet; paucis
turmis praesidio ad impedimenta dimissis reliquos equites ad latera disponit. [6]
Celeriter nostri clamore sublato pila iu hostes immittunt. Illi ubi praeter spem, quos
modo fugere credebant, infestis signis ad se ire viderunt, impetum ferre non
potuerunt ac primo concursu in fugam coniecti proximas silvas petiverunt. [7] Quos,
Labienus equitatu consectatus magno numero interfecto, compluribus captis paucis
post diebus civitatem recepit. Nam Germani, qui auxilio veniebant, percepta
Treverorum fuga sese domum receperunt. [8] Cum his propinqui Indutiomarir qui
defectionis auctores fuerant, comitati eos ex civitate excesserunt. [9] Cingetorigi,
quem ab initio permansisse in officio demonstravimus, principatus atque imperium
est traditum.
[9] Caesar postquam ex Menapiis in Treveros venit, duabus de causis Rhenum
transire constituit; quarum una erat, [2] quod auxilia contra se Treveris miserant,
altera, ne ad eos Ambiorix receptum haberet. [3] His constitutis rebus paulum supra
eum locum, quo ante exercitum traduxerat, facere pontem instituit. [4] Nota atque
instituta ratione magno militum studio paucis diebus opus efficitur. [5] Firmo in
Treveris ad pontem praesidio relicto, ne quis ab his subito motus oriretur, reliquas
copias equitatnmque traducit. [6] Ubii, qui ante obsides dederant atque in
deditionem venerant, purgandi sui causa ad eum legatos mittunt, qui doceant neque
auxilia ex sua civitate in Treveros missa neque ab se fidem laesam; [7] petunt atque
orant, ut sibi parcat, ne communi odio Germanorum innocentes pro nocentibus
poenas pendant; si amplius obsidum velit dari, pollicentur. [8] Cognita Caesar causa
reperit ab Suebis auxilia missa esse; Ubiorum satisfactionem accipit, aditus viasque
in Suebos perquirit.
[10] Interim paucis post diebus fit ab Ubiis certior Suebos omnes in unum locum
copias cogere atque iis nationibus, quae sub eorum sunt imperio, denuntiare, ut
auxilia peditatus equitatusque mittant. [2] His cognitis rebus rem frumentariam
providet, castris idoneum locum deligit; Ubiis imperat, ut pecora deducant suaque
omnia ex agris in oppida conferant, sperans barbaros atque imperitos homines inopia
cibariorum adductos ad iniquam pugnandi condicionem posse deduci; [3] mandat, ut
crebros exploratores in Suebos mittant, quaeque apud eos gerantur, cognoscant. [4]
Illi imperata faciunt et paucis diebus intermissis referunt: Suebos omnes,
posteaquam certiores nuntii de exercitu B.omanorum venerint, cum omnibus suis
sociorumque copiis quas coegissent, penitus ad extremos fines se recepisse; [5]
silvam esse ibi infinita magnitudine, quae appellatur Bacenis; hanc longe introrsus
pertinere et pro nativo muro obiectam Cheruscos ab Suebis Suebosque a Cheruscis
iniuriis incursionibusque prohibere; ad eius initium silvae Suebos adventum
Romanorum exspectare constituisse.
[11] Quoniam ad hunc locum perventum est, non alienum esse videtur de Galliae
Germaniaeque moribus et, quo differant hae nationes inter sese, proponere. [2] In
Gallia non solum in omnibus civitatibus atque in omnibus pagis partibusque, sed
paene etiam in singulis domibus factiones sunt, [3] earumque factionum principes
sunt, qui summnm auctoritatem eorum indicio habere existimantur, quornm ad
arbitrium iudiciumque summa omnium rerum consiliorumque redeat. [4] Idque eius
rei causa autiquitus instihltnm videtur, ne quis ex plebe contra potentiorem auxilii
egeret; suos enim quisque opprimi et circumveniri non patitur neque, aliter si faciat,
ullam inter SllOS habet auctoritatem. [5] Haec eadem ratio est in snmma totius
Galliae; namque omnes civitates in partes divisae snnt duas.
[12] Cum Caesar in Galliam venit, alterius factionis principes erant Haedui, nlterius
Sequani. [2] Hi cum per se minus valerent, quod summa auctoritas antiquitus erat in
Haeduis magnaeque eorum erant clientelae, Germanos atque Ariovistum sibi
adiunxerant eosque ad se magnis iacturis pollicitationibusque perduxerant. [3]
Proeliis vero compluribus factis secundis atque omni nobilitate Haeduorum interfecta
tantum potentia antecesserant, [4] ut magnam partem clientium ab Haeduis ad se
traducerent obsidesque ab iis principum filios acciperent et publice iurare cogerent
nihil se contra Sequanos consilii inituros et partem finitimi agri per vim occupatam
possiderellt Galliaeque totius principatum obtinerent. [5] Qua necessitate adductus
Divitiacus auxilii petendi causa Romam ad senatum profectus infecta re redierat. [6]
Adventu Caesaris facta eommutatione rerum, obsidibus Haeduis redditis, veteribus
clientelis restitutis, novis per Caesarcm comparatis, quod hi, qui se ad eorum
amicitiam adgregaverant, meliore condicione atque aequiore imperio se uti videbant,
reliquis rebus eorum gratia dignitateque amplificata, Sequani principatum dimiserant.
[7] In eorum locum Remi successerant; quos quod adaequare apud Caesarem gratia
intellegebatur, ii, qui propter veteres iuimicitias nullo modo cum Haeduis colliungi
poterant, se Remis in clientelam dicahant. [8] Hos illi diligenter tuebantur; ita et
novam et repente collectam auctoritatem teneballt. [9] Eo tum statu res erat, ut
longe principes haberentur Haedui, secundum locum dignitatis Remi obtinerent.
[13] In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque honore, genera
sunt duo. Nam plebes paene servorum habetur loco, quae nihil audet per se, nulli
adhibetur concilio. [2] Plerique, cum aere alieno aut magnitudine tributorum aut
iniuria potentiorum premuntur, sese in servitutem dicant nobilibus, quibus in hos
eadem omnia sunt iura, quae dominis in servos. [3] Sed de his duobus generibus
alterum est druidum, aIterum equitum. [4] Illi rebus divinis intersunt, sacrificia
publica ac privata procurant, religiones interpretantur; ad eos magnus adulescentium
numerus disciplinae causa concurrit, magnoque hi sunt apud eos honore. [5] Nam
fere de omnibus controversiis publicis privatisque constituunt, et si quod est
admissum facinus, si caedes facta, si de hereditate, de finibus controversia est, idem
decernunt, praemia poenasque constituunt; [6] si qui aut privatus aut populus
eorum decreto non stetit, sacrificiis interdicunt. Haec poena apud eos est gravissima.
[7] Quibus est interdictum, hi numero impiorum ac sceleratorum habentur, his
omnes decedunt, aditum eorum sermonemque defugiunt, ne quid ex contagione
incommodi accipiant, neque his petentibus ius redditur neque honos ullus
communicatur. [8] His autem omnibus druidibus praeest unus, qui summam inter
eos habet auctoritatem. [9] Hoc mortuo aut, si qui ex reliquis excellit dignitate,
succedit aut, si sunt plures pares, suffragio druidum deligitur, nonnumquam etiam
armis de principatu contendunt. [10] Hi certo anni tempore in finibus Carnutum,
quae regio totius Galliae media habctur, considunt in loco consecrato. Huc omnes
undique, qui controversias habent, conveniunt eorumque decretis iudiciisque parent.
[11] Disciplina in Britannia reperta atque inde in Galliam translata esse existimatur,
et nunc, qui diligentius eam rem cognoscere volunt, plerumque illo discendi causa
proficiscuntur.
[14] [2] Tantis excitati praemiis et sua sponte multi in disciplinam conveniunt et a
parentibus propinquisque mittuntur. [3] Magnum ibi numerum versuum ediscere
dicuntur. Itaque annos nonnulli vicenos in disciplina permanent. Neque fas esse
existimant ea litteris mandare, cum in reliquis fere rebus, publicis privatisque
rationibus, Graecis litteris utantur. [4] Id mihi duabus de causis instituisse videntur,
quod neque in vulgum disciplinam efferri velint neque eos, qui discunt, litteris
confisos minus memoriae studere, quod fere plerisque accidit, ut praesidio litterarum
diligentiam in perdiscendo ac memoriam remittant. [5] In primis hoc volunt
persuadere, non interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios, atque
hoc maxime ad virtutem excitari putant metu mortis neglecto. [6] Multa praeterea
de sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de rerum
natura, de deorum immortalium vi ac potestate disputant et iuventuti tradunt.
[15] Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus atque aliquod bellum incidit, quod
ante Caesaris adventum fere quotannis accidere solebat, uti aut ipsi iniurias inferrent
aut inlatas propulsarent, omnes in bello versantur, [2] atque eorum ut quisque est
genere copiisque amplissimus, ita plurimos circum se ambactos clientesque habet.
Hanc unalll gratiam potentiamqlle noverunt.
[16] Natio est omnis Gnllornm admodum dedita religionibus, [2] atque ob eam
causam, qui sunt adfecti gravioribus morbis quique in proeliis periculisque versantnr,
aut pro victimis homines immolant nnt se immolaturos vovent administlisque ad ea
sacrificia druidibus utuntur, [3] quod, pro vita hominis nisi hominis vita reddatur,
non posse deorum immortalium numen placari arbitrantur, publiceque eiusdem
generis habent instituta sacrificia. [4] Alii immani magnitudine simulacra habent,
quorum contexta viminibus membra vivis hominibus complent; quibus succensis
circumventi flamma exanimantur homines. [5] Supplicia eorum, qui in furto aut
latrocinio aut alia qua noxia sint comprehensi, gratiora dis immortalibus esse
arbitrantur; sed cum eius generis copia deficit, etiam ad innocentium supplic;a
descendunt.
[17] Deum maxime Mercurium coluut; huius sunt plurima simulacra, hunc omnium
inventorem artium ferunt, hunc viarum atque itinerum ducem, hunc ad quaestus
pecuniae mercaturasque habere vim maEimam arbitrantur; post hunc Apollinem et
Martem et Iovem et Minervam. [2] De his eandem fere quam reliquae gentes,
habent opinionem: Apollinem morbos depellere, Minervam operum atque artificiorum
initia tradere Iovem imperium caelestium tenere, Martem bella regere [3] Huic, cum
proeho dimicare constituerunt, ea, quae bello ceperint, plerumque devovent; cum
superaverunt, animalia capta immolant, reliquas res in unum locum conferunt. [4]
Multis in civitatibus harum rerum exstructos tumulos locis consecratis conspicari
licet; neque saepe accidit, [5] ut neglecta quispiam religione aut capta apud se
occultare aut posita tollere auderet, gravissimumque ei rei supplicium cum cruciaru
constitutum est.
[18] Galli se omnes ab Dite patre prognatos praedicant idque ab druidibus proditum
dicunt. [2] Ob eam causam spatia omnis temporis non numero dierum. sed noctium
finimlt; dies natales et mensium et annorum initia sic observant, ut noctem dies
subsequatur. [3] In reliquis vitae institutis hoc fere ab reliquis dixerunt, quod suos
liberos, nisi cum adoleverunt, ut munus militiae sustinere possint, palam ad se adire
non patiuntur filiumque puerili aetate in publico in conspectu patris adsistere turpe
ducunt.
[19] Viri quantas pecunias ab uxoribus dotis I nomine acceperunt, tantas ex suis
bonis aestimatione facta cum dotibus communicant. [2] Huius omnis pecu - niae
coniunctim ratio habetur fructusque servantur; uter eorum vita superavit, ad eum
pars utriusque cum fructibus superiorum temporum pervenit. [3] Viri in usores, sicuti
in liberos, vitae necisque habent potestatem; et cum pater familiae inlustriore loco
natus decessit, eius propinqui conveniunt et, de morte si res in suspicionem venit, de
uxoribus in servilem modum quaestionem habent et, si compertum est, igni atque
omnibus tormentis excruciatas interficiunt. [4] Funera sunt pro cultu Gallorum
magnifica et sumptuosa; omniaque, quae vivis cordi fuisse arbitrantur, in ignem
inferunt, etiam animalia, [5] ac paulo supra hanc memo- riam servi et clientes, quos
ab iis dilectos esse constabat, iustis funeribus confectis una cremabantur.
[20] Quae civitates commodius suam rem publicam I administrare existimantur,
habent legibus sanctum, si quis quid de re publica a finitimis rumore aut fama
acceperit uti ad magistratum deferat neve cum quo alio communicet, [2] quod saepe
homines temerarios atque imperitos falsis rumoribus terreri et ad facinus impelli et
de summis rebus consilium capere cognitum est. [3] Magistratus, quae visa sunt,
occultunt, quaeque esse ex usu iudicaverunt, multitudiui produut. De re publica nisi
per concilium loqui non conceditur.
[21] Germani multnm ab hac consuetudine differunt. Nam neque druides habent,
qui rebus divinis praesint, neque sacrificiis student. [2] Deorum numero eos solos
ducunt, quos cernunt et quorum aperte opibus iuvantur, Solem et Vulcanum et
Lunam, reliquos ne fama quidem acceperunt. [3] Vita omnis in venationibus atque in
studiis rei militaris consistit; a parvis labori ac duritiae student. [4] Qui diutissime
impuberes permanserunt, maximam inter suos ferunt laudem: hoc staturam ali, hoc
vires nervosque confirmari putant. [5] Intra annum vero vicesimum feminae notitiam
habuisse in turpissimis habent rebus. Cuius rei nulla est occultatio, quod et
promiscue in fluminibus perluuntur et pellibus aut parvis renonum tegimentis utuntur
magna corporis parte mlda.
[22] Agri culturae non student, maiorque pars eorum victus in lacte, caseo, carne
consistit. [2] Neque quisquam agli modum certum aut fines habet proprios. sed
magistratus ac principes in annos singulos gentibus, cognationibus hominum quique
una coierlmt quantum et quo loco visum est agri, attribuunt atquŽ anno post alio
transire cogunt. [3] Eius rei multas adferunt causas: ne adsidua consuetudine capti
studium belli gerelldi agri cultura commutent; ne latos fines parare studeant
potentioresque humiliores possessionibus expell nt ne accuratius ad frigora atque
aestus vitandos aedificeut; ne qua oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re factiones
dissensiones nascuntur; [4] ut animi aequitate plebem contineat, cum suas quisque
opes cum potentissimis aequari videat.
[23] Civitatibus maxima laus est qu m latissime circum se V astatis finibus
solitudines habere. [2] Hoc proprium virtutis existimant, expulsos agris finitimos
cedere neque quemquam prope se audere consistere; [3] simul hoc se fore tutiores
arbitrantur repentinae incursionis timore sublato. [4] Cum bellum civitas aut inlatum
defendit aut infert, magistratus, qui ei bello praesint, ut vitae necisque habeaht
potestatem, deliguntur. [5] In pace nullus est communis magistratus, sed principes
regionum atque pagorum inter suos ius dicunt controversiasque minuunt. [6]
Latrocinia nullam habent infamiam, quae extra fines cuiusque civitatis fiunt, atque ea
iuventutis exercendae ac desidiae minuendae causa fieri praedicant. [7] Atque ubi
quis ex principibus in concilio dixit se ducem fore, qui sequi velint, profiteantur,
consurgunt ii, qui et causam et hominem probant, suumque auxilinm pollicentur
atque a multitudiue conlaudantur; [8] qui ex his secuti non sunt, in desertorum ac
proditorum numero ducuntur, omniumque his rerum postea fides derogatur. [9]
Hospitem violare fas non putant; qui quacumque de causa ad eos venerunt, ab
iniuria prohibent, sanctos habent, hisque omnium domus patent victusque
communicatur.
[24] Ac fuit antea tempus, cum Germanos Galli virtute superarent, ultro bella
inferrent, propter hominum multitudinem agrique inopiam trans Rhenum colonias
mitterent. [2] Itaque ea, quae fertilissima Germaniae sunt, loca circum Hercyniam
silvam, quam Eratostheni et quibusdam Graecis fama notam esse video, quam illi
Orcyniam appellant, Volgae Tectosages occupaverunt atque ibi consederunt; [3]
quae gens ad hoc tempus his sedibus sese continet summamque habet iustitiae et
bellicae laudis opinionem. [4] Nunc, quoniam in eadem inopia, egestate, patientia
qua ante, Germani permanent, [5] eodem victu et cultu corporis ante, Gallis autem
provinciarum propinquitus et transmarinarum rerum notitia multa ad copiam atque
usum largitur, [6] paulatim adsuefacti superali multisque victi proeliis ne se quidem
ipsi cum illis virtute comparant.
[25] Huius Hercyniae silvae, quae supra demollstrata est, latitudo novem dierum
iter expedito patet: non enim aliter finiri potest, neque mensuras itinerum noverunt.
[2] Oritur ab Helvetiorum et Nemetum et Rauracorum finibus rectaque fluminis
Danuvii regione pertinet ad fines Dacorum et Anartium; [3] hinc se flectit sinistrorsus
diversis a flumine regionibus multarumque gentium fines propter magnitudinem
attingit; [4] neque quisquam est huius Germaniae, qui se aut adisse ad initium eius
silvae dicat, cum dierum iter LX processerit, aut, quo ex loco oriatur, acceperit; [5]
multaque in ea genera ferarum nasci constat, quae reliquis in locis visa non sint, ex
quibus quae maxime dixerant a ceteris et memoriae prodenda videantul, haec sunt.
[26] Est bos cervi figura, cuius a media fronte inter aures unum cornu existit
excelsius magisque derectum his, quae nobis nota sunt, cornibus; ab eius summo
sicut palmae ramique late diffunduntur. [2] Eadem est feminae marisque natura,
eadem forma magnitudoque cornuum.
[27] Sunt item, quae appellantur alces. Harum est consimilis capris figura et
varietas pellium, sed magnitudine paulo antecedunt mutilaeque sunt cornibus et
crura sine nodis articulisque habent; [2] neque quietis causa procumbunt neque, si
quo adflictae casu conciderunt, erigere sese aut sublevare possunt. [3] His sunt
arbores pro cubilibus; ad eas se adplicant atque ita paulum modo reclinatae quietem
capiunt. [4] Quarum ex vestigiis cum est animadversum a venatoribus, quo se
recipere consuerint, omues eo loco aut ab radicibus subruunt aut accidunt arbores,
tantum ut summa species earum stantium relinquatur. [5] Huc cum se consuetudine
recliuaverunt, infirlllns urbores pondere adfligunt atque lma ipsae concidunt.
[28] Tertium est genus eorum, qui uri appellantur. Hi sunt magnitudine paulo infra
elephantos, specie et colore et figura tauri. [2] Magna vis eorum est et magna
velocitas; neque homini neque ferae, quam conspexerunt, parcunt. [3] Hos studiose
foveis captos interficiunt: hoc se labore durant adulescentes atque hoc genere
venationis exercent, et qui plurimos ex his interfecerunt, relatis in publicum cornibus
quae sint testimonio, magnam ferunt laudem. [4] Sed adsuescere ad homines et
mansuefieri ne parvuli quidem excepti possunt. [5] Amplitudo cornuum et figura et
species multum ab nostrorum boum cornibus differt. [6] Haec studiose conqnisita ab
labris argento eircumcludunt atque in amplissimis epulis pro poculis utuntur.
[29] Caesar postquam per Ubios exploratores L comperit Suebos sese in silvas
recepisse, inopiam frumenti veritus, quod, ut supra demonstravimus, minime
homines Germani agri culturae student, constituit non progredi longius; [2] sed ne
omnino metum reditus SUi barbaris tolleret atque ut eorum auxilia tardaret, reducto
exercitu partem ultimam pontis, quae ripas Ubiorum contingebat, [3] in longitudinem
pedum cc res- cindit atque in extremo ponte turrim tabulntorum quattuor constituit
praesidiumque cohortium XII pontis tuendi causa ponit magnisque eum locum
munitionibus firmat. Ei loco praesidioque C. Volcacium Tullum adulescentem
praefecit. [4] Ipse, cum maturescere frumenta inciperent, ad bellum Ambiorigis
profectus per Arduennam silvam, quae est totius Galliae maxima atque ab ripis Rheni
finibusque Treverorum ad Nervios pertinet milibusque amplius D in longitudinem
patet, L. Minucium Basilum cum omni equitatu praemittit, si quid celeritate itineris
atque oportunitate temporis proficere posset; [5] monet, ut ignes in castris fieri
prohibeat, ne qua eius adventus procul significatio fiat; sese confestim subsequi
dicit.
[30] Basilus, ut imperatum est, facit. Celeriter contraque omnium opinionem
confecto itinere multos in agris inopinantes deprehendit; eorum indicio ad ipsum
Ambiorigem contendit, quo in loco cum paucis equitibus esse dicebatur. [2] Multum
cum in omnibus rebus tum in re militari potest Fortuna. Nam sicut magno accidit
casu, ut in ipsum incautum etiam atque imparatum incideret priusque eius adventus
ab hominibus videretur, quam fama ac nuntius adventus adferretur, sic magnae fuit
fortunae omni militari instrumento, quod circum se habebat, erepto, raedis equisque
comprehensis ipsum effugere mortem. [3] Sed hoc factum est, quod aedificio
circumdato silva, ut SUllt fere domicilia Gallorum, c ui vitandi aestus causa
plerumque silvarum ac fluminum petunt propinquitates, cormites familiaresque eius
angusto in loco paulisper equitum nostrorum vim sustinuerunt. [4] His pugnantibus
illum in equum quidam ex suis intulit; fugientem silvae texerunt. Sic et ad
subeundum periculum et ad vitandum multum Fortuna valuit.
[31] Ambiorix copias suas iudicione non conduxerit, quod proelio dimicandum non
existimarit, an tempore exclusus et repentino equitum adventu prohibitus, cum
reliquum exercitum subsequi crederet, dubium est. [2] Sed certe dimissis per agros
nuntiis sibi quemque consulere iussit. Quorum pars in Arduennam silvum, pars in
continentes pallldes profugit; [3] qui proximi Oceano fuerunt, hi insulis sese
occultaverunt, quas aestus efficere consueverunt; [4] multi ex suis finibus egressi se
suaque omnia alienissimis credideruut. [5] Catuvolcus, rex dimidiae partis
Eburonum, qui una cum Ambiorige consilium inierat, aetate iam confectus, cum
laborem belli aut fugae ferre non posset, omnibus precibus detestatus Ambiorigem,
qui eius consilii auctor fuisset, taxo, cuius magna in Gallia Germaniaque copia est, se
exanimavit.
[32] Segm Condrusique, ex gente et numero Germanorum, qui sunt inter Eburbnes
Treverosque, legatos ad Caesarem miserunt oratum, ne se in hostium mlmero
duceret neve omnium Germanorum, qui essent citra Rhenum, unam esse causam
iudicaret; nihil se de bello cogitasse, nulla Ambiorigi auxilia misisse. [2] Caesar
explorata re quaestione captivorum, si qui ad eos Eburones ex fuga convenissent, ad
se ut reducerentur, imperavit; si ita fecissent, fines eorum se violaturum negavit. [3]
Tum copiis in tres partes distributis impedimenta omnium legionum Aduatucam
contulit. Id castelli nomen est. [4] Hoc fere est in mediis Eburonum finibus, ubi
Titurius atque Aurunculeius hiemandi causa consederant. [5] Hunc cum reliquis
rebus locum probabat, tum quod superioris anni munitiones integrae manebant, ut
militum laborem sublevaret [6] Praesidio impedimentis legionem quartam decimam
reliquit, unam ex his tribus, quas proxime conscriptas ex Italia traduxerat. [7] Ei
legioni castrisque Q. Tullium, Ciceronem praefecit ccque equites ei attribuit
[33] Partito exercitll T. Lal ienum cum legionibus tribus ad Oceanuul velsus ill eas
partes, quae Mellapios attingunt, proficisci iubet, [2] C. Trebonium cum pari
legionum numero ad eam regionem, quae ad Aduatucos adiacet, [3] depopulandnm
mittit, ipse cum reliquis tribus ad flumen Scaldim, quod influit in Mosam,
extremasque Arduennae partes ire constituit, quo cum paucis equitibus profectum
Ambiorigem audiebat. [4] Discedens post diem septimum sese reversurum
confirmat, quam ad diem ei legioni, quae in praesidio relinquebatur, deberi
frumentum sciebat. [5] Labienum Treboniumque hortatur, si rei publicae commodo
facere possint, ad eam diem revertantur, ut rursus communicato consilio
exploratisque hostium rationibus aliud initium belli capere possint.
[34] Erat, ut supra demonstravimus, manus certa nulla, non oppidum, non
praesidium, quod se armis defenderet, sed in omnes partes dispersa multitudo. [2]
Ubi cuique aut vallis abdita aut locus silvestris aut palus impedita spem praesidii aut
salutis aliquam offerebat, consederat. [3] Haec loca vicinitatibus erant nota,
magnamque res diligentiam requirebat non in summa exercitus tuenda - nullum
enim poterat universis ab perterritis ac dispersis periculum accidere - sed in singulis
militibus conservandis; quae tamen ex parte res ad salutem exercitus pertinebat. [4]
Nam et praedae cupiditas multos longius evocabat et silvae incertis occultisque
itineribus confertos adire prohibebant. [5] Si negotium confici stirpemque hominum
sceleratorum interfici vellet, dimittendae plures manus diducendique erant milites;
[6] si contineri ad signa manipulos vellet, ut instituta ratio et consuetudo exercitus
Romani postulabat, locus ipse erat praesidio barbaris, neque ex: occulto insidiandi et
dispersos circumveniendi singulis deeerat audacia. [7] Ut in eius modi difficultatibus,
quantum diligentia provideri poterat, providebantur, ut potius in nocendo aliquid
omitteretur, etsi omnium animi ad ulciscendum ardebant, qnam cum aliquo militum
detrimento noceretur. [8] Dimittit ad filfitinlls civitates nuntios Caesar; omnes evocat
spc praedae ad diripienclos Eburones, ut potius in silvis Gallornm vita quam
legionarius miles periclitetur, simul ut magra multitudine circumfusa pro tali facinore
stirps ac nomen civitatis tollatur. [9] Magnus undique numerus celeriter convenit.
[35] Haec in omnibus Eburonum partibus gerebantnr, diesque adpetebat septimus,
quem ad diem Caesar ad impedimenta legionemque reverti constituerat. [2] Hic,
quantum in bello Fortuna possit et quantos adferat casus, cognosci potuit. [3]
Dissipatis ac perterritis hostibus, ut demonstravimus, manus erat nulla, quae parvam
modo causam timoris adferret. [4] Trans Rhenum ad Germanos pervenit fama diripi
Eburones atque ultro omnes ad praedam evocari. [5] Cogunt equitum duo milia
Sugambri, qui sunt proximi Rheno, a quibns receptos ex fuga Tencteros atque
Usipetes supra docuimus. [6] Transeunt Rhenum navibus ratibusque XXX milibus
passuum infra eum locum, ubi pons erat perfectus praesidiumque a Caesare
relictum; primos Eburonum fines adeunt; multos ex fuga dispersos excipiunt, magno
pecoris numero, cuius sunt cupidissimi barbari, potiuntur. [7] Invitati praeda longius
proceduut. Non hos paludes in bello latrociniisque natos, non silvae morantur.
Quibus in locis sit Caesar, ex captivis quaerunt; profectum longius reperiunt
omnemque exercitum discessisse cognoscunt. [8] Atque unus ex captivis, `Quid
vos', inquit, `hanc miseram ac tenuem sectamini praedam, quibus licet iam esse
fortunatissimos? [9] Tribus horis Aduatucam venire potestis; huc omnes suas
fortunas exercitus Romanorum contulit; praesidii tantum est, ut ne murus quidem
cingi possit neque quisquam egredi extra munitiones audeat.' [10] Oblata spe
Germani, quam nacti erant praedam, in occulto relinquunt; ipsi Aduatucam
contendunt usi eodem duce, cuius haec indicio cognoverant.
[36] Cicero, qui omnes superiores dies praeceptis Caesaris summa diligentia milites
in castris continuisset ac ne calonem quidem quemquam extra munitionem egredi
passus esset, septimo die diffidens de numero dierum Caesarem fidem servaturum,
quod longius eum progressum audiebat neque ulla de reditu eius fama adferebatur,
[2] simul eorum permotus vocibus, qui illius patientiam paene obsessionem
appellabant, [si quidem ex castris egredi non liceret,] nullum eius modi casum
exspectans, quo novem oppositis legionibus maximoque equitatu, dispersis ac paene
deletis hostibus in milibus passuum tribus offendi posset, quinque cohortes
frumentatum in proximas segetes mittit, quas inter et castra unus omnino collis
intererat. [3] Complures erant in castris ex legionibus aegli relicti; ex quibus qui hoc
spatio dierum convaluerant, circiter CCC, sub vexillo una mittuntur; [4] magna
praeterea multitudo calonum, magna vis iumentorum, quae in castris subsederat,
facta potestate sequitur.
[37] Hoc ipso tempore et casu Germani equites interveniunt protinusque eodem illo,
quo venerant, cursu ab decumana porta in castra inrumpere conantur; [2] nec prius
sunt visi obiectis ab ea parte silvis, quam castris adpropinquarent, usque eo ut qui
sub vallo tenderent mercatores, recipiendi sui facultatem non haberent. [3]
Inopinantes nostri re nova perturbantur, ac vix primum impetum cohors in statione
sustinet. [4] Circumfunduntur ex reliquis hostes partibus, si quem aditunu reperire
possint. [5] Aegre portas nostri tuentur; reliquos aditus locus ipse per se munitioque
defendit. [6] Totis trepidatur castris, atque alius ex alio causam tumultus quaerit;
neque quo signa ferantur, neque quam in partem quisque conveniat, proYident. [7]
Alius castra iam capta pronuntiat, alius deleto exercitu atque imperatore victores
barbaros venisse contendit; [8] plerique novas sibi ex loco religiones fingunt
Cottaeque et Iiturii calamitatem, qui in eodem occiderint castello! ante oculos
ponunt. [9] Tali timore omnibus perterritis confirmatur opinio barbaris, ut ex captivo
audierant, nullum esse intus praesidium. [10] Perrumpere nituntur seque ipsi
adhortantur, ne tautam fortunam ex manibus dimittant.
[38] Erat aeger in praesidio relictus Publius Sextius Baculus, qui primum pilum apud
Caesarem duxerat, GUiUS mentionem superioribus proeliis fecimus, ac diem iam
quintum cibo caruerat. [2] Hic diffisus suae atque omnium saluti inermis ex
tabernaculo prodit; videt imminere hostes atque in summo esse rem discrimine capit
arma a proximis atque in porta consistit. [3] Sequuntur hunc centuriones eius
cohortis, quae in statione erat; paulisper una proelium sustinent. [4] Relinquit
animus Sextium gravibus acceptis vulneribus deficiens; aegre per manus tractus
servatur. [5] Hoc spatio interposito reliqui sese confirmant tantum, ut in
munitionibus consistere audeant speciemque defensorum praebeant.
[39] Interim confecta frumentatione milites nostri clamorem exaudiunt; praecurrunt
equites; quanto res sit in periculo, cognoscunt. [2] Hic vero null munitio est, quae
perterritos recipiat; modo conscripti atque usus militaris imperiti ad tribunum militum
centurionesque ora convertunt; quid ab his praecipisltnr, exspectant. [3] Nemo est
tam fortis, quin rei novitate perturbetur. [4] Barbari signa procul conspicati
oppugnatiolle desistunt; redisse primo legiones credunt, quas longius discessisse ex
captivis cognoverant; postea despecta paucitate ex omnibus partibus impetum
faciuDt.
[40] Calones in proximum tumulum procnrrunt. Hinc celeriter deiecti se in signa
manipulosque coiciunt; eo magis timidos perterrent milites. [2] Alii, cuneo facto ut
celeriter perrumpant, censent, quoniam tam propinqua sint castra, et si pars aliqna
circumventa ceciderit, at reliquos servari posse confidlmt; [3] alii, ut in iugo
consistant atque eundem omnes ferant casum. [4] Hoc veteres non probant milites,
quos sub vexillo una profectos docuimus. Itaque inter se cohortati duce C. Trebonio,
equite Romano, qui eis erat praepositus, per medios hostes perrumpunt
incolumesque ad unum omnes in castra perveniunt. [5] Hos subsecuti calones
equitesque eodem impetu militum virtute servantur. [6] At ii qui in iugo constiterant,
nullo etiamnunc usu rei militaris percepto neque in eo, quod probaverant, consilio
permanere, ut se loco superiore defenderent, neque eam, quam prodesse aliis vim
celeritatemque viderant, imitari potuerunt, sed se in castra recipere conati iniquum
in locum demiserunt. [7] Centuriones, quorum nonnulli ex inferioribus ordinibus
reliquarum legionum virtutis causa in snperiores erant ordines huius legionis traducti,
ne ante partam rei militaris laudem amitterent, fortissime pugnantes concidernnt.
[8] Militum pars horum virtute submotis hostibus praeter spem incolumis in castra
pervenit, pars a barbaris circumventa periit.
[41] Germani desperata expugnatione castrorum, quod nostros iam constitisse in
munitionibus videbant, cum ea praeda, quam in silvis deposuerant, trans Rhenum
sese receperunt. [2] Ac tantus fuit etiam post discessum hostium terror, ut ea nocte,
cum C. Volusenus missus cum equitatu in castra venisset, fidem non faceret adesse
cum incolumi Caesarem exercitu. [3] Sic omnium animos timor occupaverat, ut
paene alienata mente deletis omnibus copiis equitatum tantum se ex fuga recepisse
dieerent neque incolumi excrcitu Germanos castra oppugnaturos fuisse
contenderent. [4] Quem timorem Caesaris adventus sustulit.
[42] Reversus ille, eventus belli non ignoralls, unilm, quod cohortes ex statione et
praesidio essent emissae, questus - ne minimo quidem casui locum relinqui debuisse
- multum Fortunam in repentino hostium adventu potuisse iudicavit, [2] multo etiam
amplius, quod paene ab ipso vallo portisque castrorum barbaros avertisset. [3]
Quarum omnium rerum maxime admirandum videbatur, quod Germani, qui eo
consilio Rhenum transierant, ut Ambiorigis fines depopularentur, ad castra
Romanorum delati optatissimllm Ambiorigi beneficium obtulerunt.
[43] Caesar rursns ad vexandos hostes profectus magno coacto equitum numero ex
finitimis civitatibus in omnes partes dimittit. [2] Omnes vici atque omnia aedificia,
quae quisque conspexerat, illcendebantur, pecora interficiebantur, praeda ex
omnibus locis agebatur; [3] frumenta non solum a tanta multitudine iumentorum
atque hominum consumebantur, sed etiam anni tempore atque imbribus
proeubuerant, ut, si qui etiam in praesentia se occnltassent, tamen his deducto
exercitu rerum omnium inopia perelmdum videretur. [4] Ac saepe in eum locum
velltum est tanto in omnes partes diviso equitatu, ut modo visuln ab se Ambiorigem
in fuga circumspicerent captivi nec plane etiam abisse ex conspectu contenderent, ut
spe consequeluli inlata atque infinito labore suscepto, [5] qui se summam a Caesare
gratiam inituros putarent, paene naturalll studio vincerent semperque paulum ad
summam filicitatem defuisse videretur, [6] atque ille latebris, aut silvis aut saltibus,
se eriperet et noctu occultatus alias regiones partesqne peteret non maiore equitum
praesidio quam quattuor, quibus solis vitam suam committere andebat.
[44] Tali modo vastatis regionibus exercitum Caesar duarum cohortium damno
Durocortorum Remorum reducit concilioque in eum locum Galliae indicto de
coniuratione Senonum et Carnutum quaestionem habere institlLit et de Accone, [2]
qui princeps eius consilii fuerat, graviore sententia pronuntiata more maiorum
supplicium sumpsit. Nonnulli iudicium veriti profugerunt. [3] Quibus cum aqua atque
igni interdixisset, duas legiones ad fines Treverorum, duas in Lingonibus, sex
reliquas in Senonum finibus Agedinci in hibernis conlocavit frumentoque exercitui
proviso, ut instituelat, in Italiam ad conventus agendos profectus est.

Parte cuarta

COMMENTARIUS QUARTUS
[1] EA quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso consulibus,
Usipetes Germani et item Tencteri magna [cum] multitudine hominum flumen
Rhenum transierunt, non longe a mari, quo Rhenus influit. [2] Causa transeundi fuit
quod ab Suebis complures annos exagitati bello premebantur et agri cultura
prohibebantur.
[3] Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium. [4] Hi
centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia armatorum bellandi
causa ex finibus educunt. Reliqui, qui domi manserunt, se atque illos alunt; [5] hi
rursus in vicem anno post in armis sunt, illi domi remanent. [6] Sic neque agri
cultura nec ratio atque usus belli intermittitur. [7] Sed privati ac separati agri apud
eos nihil est, neque longius anno remanere uno in loco colendi causa licet. [8] Neque
multum frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt multum sunt in
venationibus; [9] quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione et libertate vitae,
quod a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti nihil omnino contra voluntatem
faciunt, et vires alit et immani corporum magnitudine homines efficit. [10] Atque in
eam se consuetudinem adduxerunt ut locis frigidissimis neque vestitus praeter pelles
habeant quicquam, quarum propter exiguitatem magna est corporis pars aperta, et
laventur in fluminibus.
[2] Mercatoribus est aditus magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant habeant,
quam quo ullam rem ad se importari desiderent. [2] Quin etiam iumentis, quibus
maxime Galli delectantur quaeque impenso parant pretio, Germani importatis non
utuntur, sed quae sunt apud eos nata, parva atque deformia, haec cotidiana
exercitatione summi ut sint laboris efficiunt. [3] Equestribus proeliis saepe ex equis
desiliunt ac pedibus proeliantur, equos eodem remanere vestigio adsue fecerunt, ad
quos se celeriter, cum usus est, recipiunt: [4] neque eorum moribus turpius
quicquam aut inertius habetur quam ephippiis uti. [5] Itaque ad quemvis numerum
ephippiatorum equitum quamvis pauci adire audent. [6] Vinum omnino ad se
importari non patiuntur, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines
atque effeminari arbitrantur.
[3] Publice maximam putant esse laudem quam latissime a suis finibus vacare
agros: hac re significari magnum numerum civitatum suam vim sustinere non posse.
[2] Itaque una ex parte a Suebis circiter milia passuum C agri vacare dicuntur. [3]
Ad alteram partem succedunt Ubii, quorum fuit civitas ampla atque florens, ut est
captus Germanorum; ii paulo, quamquam sunt eiusdem generis, sunt ceteris
humaniores, propterea quod Rhenum attingunt multum ad eos mercatores ventitant
et ipsi propter propinquitatem [quod] Gallicis sunt moribus adsuefacti. [4] Hos cum
Suebi multis saepe bellis experti propter amplitudinem gravitatem civitatis finibus
expellere non potuissent, tamen vectigales sibi fecerunt ac multo humiliores
infirmiores redegerunt.
[4] In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri, quos supra diximus; qui complures
annos Sueborum vim sustinuerunt, [2] ad extremum tamen agris expulsi et multis
locis Germaniae triennium vagati ad Rhenum pervenerunt, quas regiones Menapii
incolebant. Hi ad utramque ripam fluminis agros, aedificia vicosque habebant; [3]
sed tantae multitudinis adventu perterriti ex iis aedificiis quae trans flumen
habuerant demigraverant, et cis Rhenum dispositis praesidiis Germanos transire
prohibebant. [4] Illi omnia experti, cum neque vi contendere propter inopiam navium
neque clam transire propter custodias Menapiorum possent, [5] reverti se in suas
sedes regiones simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt atque omni
hoc itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantes Menapios oppresserunt,
[6] qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti sine metu trans
Rhenum in suos vicos remigraverant. [7] His interfectis navibus eorum occupatis,
prius quam ea pars Menapiorum quae citra Rhenum erat certior fieret, flumen
transierunt atque omnibus eorum aedificiis occupatis reliquam partem hiemis se
eorum copiis aluerunt.
[5] His de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum veritus, quod sunt in
consiliis capiendis mobiles et novis plerumque rebus student, nihil his committendum
existimavit. [2] Est enim hoc Gallicae consuetudinis, uti et viatores etiam invitos
consistere cogant et quid quisque eorum de quaque re audierit aut cognoverit
quaerant et mercatores in oppidis vulgus circumsistat quibus ex regionibus veniant
quas ibi res cognoverint pronuntiare cogat. [3] His rebus atque auditionibus permoti
de summis saepe rebus consula ineunt, quorum eos in vestigio paenitere necesse
est, cum incertis rumoribus serviant et pleri ad voluntatem eorum ficta respondeant.
[6] Qua consuetudine cognita Caesar, ne graviori bello, occurreret, maturius quam
consuerat ad exercitum proficiscitur. [2] Eo cum venisset, ea quas fore suspicatus
erat facta cognovit: [3] missas legationes ab non nullis civitatibus ad Germanos
invitatos eos uti ab Rheno discederent: omnia quae[que] postulassent ab se fore
parata. [4] Qua spe adducti Germani latius iam vagabantur et in fines Eburonum et
Condrusorum, qui sunt Treverorum clientes, pervenerant. [5] Principibus Gallice
evocatis Caesar ea quae cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis
permulsis et confirmatis equitatu imperato bellum cum Germanis gerere constituit.
[7] Re frumentaria comparata equitibusque delectis iter in ea loca facere coepit,
quibus in locis esse Germanos audiebat. [2] A quibus cum paucorum dierum iter
abesset, legati ab iis venerunt, quorum haec fuit oratio: [3] Germanos neque priores
populo Romano bellum inferre neque tamen recusare, si lacessantur, quin armis
contendant, quod Germanorum consuetudo [haec] sit a maioribus tradita,
Quicumque bellum inferant, resistere neque deprecari. Haec tamen dicere venisse
invitos, eiectos domo; [4] si suam gratiam Romani velint, posse iis utiles esse
amicos; vel sibi agros attribuant vel patiantur eos tenere quos armis possederint: [5]
sese unis Suebis concedere, quibus ne di quidem immortales pares esse possint;
reliquum quidem in terris esse neminem quem non superare possint.
[8] Ad haec Caesar quae visum est respondit; sed exitus fuit orationis: sibi nullam
cum iis amicitiam esse posse, si in Gallia remanerent; [2] neque verum esse, qui
suos fines tueri non potuerint alienos occupare; neque ullos in Gallia vacare agros
qui dari tantae praesertim multitudini sine iniuria possint; [3] sed licere, si velint, in
Ubiorum finibus considere, quorum sint legati apud se et de Sueborum iniuriis
querantur et a se auxilium petant: hoc se Ubiis imperaturus.
[9] Legati haec se ad suos relaturos dixerunt et re deliberata post diem tertium ad
Caesarem reversuros: interea ne propius se castra moveret petierunt. [2] Ne id
quidem Caesar ab se impetrari posse dixit. [3] Cognoverat enim magnam partem
equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi frumentandi causa ad Ambivaritos
trans Mosam missam: hos expectari equites atque eius rei causa moram interponi
arbitrabatur.
[10] [Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte quadam
ex Rheno recepta, quae appellatur Vacalus insulam efficit Batavorum, in Oceanum
influit [2] neque longius ab Oceano milibus passuum LXXX in Rhenum influit. [3]
Rhenus autem oritur ex Lepontiis, qui Alpes incolunt, et longo spatio per fines
Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum, Mediomatricorum, Tribocorum, Treverorum
citatus fertur et, [4] ubi Oceano adpropinquavit, in plures diffluit partes multis
ingentibus insulis effectis, quarum pars magna a feris barbaris nationibus incolitur,
[5] ex quibus sunt qui piscibus atque ovis avium vivere existimantur, multis capitibus
in Oceanum influit.]
[11] Caesar cum ab hoste non amplius passuum XII: milibus abesset, ut erat
constitutum, ad eum legati revertuntur; qui in itinere congressi magnopere ne
longius progrederetur orabant. [2] Cum id non impetrassent, petebant uti ad eos
[equites] qui agmen antecessissent praemitteret eos pugna prohiberet, sibique ut
potestatem faceret in Ubios legatos mittendi; [3] quorum si principes ac senatus sibi
iure iurando fidem fecisset, ea condicione quae a Caesare ferretur se usuros
ostendebant: ad has res conficiendas sibi tridui spatium daret. [4] Haec omnia
Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur ut tridui mora interposita equites eorum qui
abessent reverterentur; tamen sese non longius milibus passuum IIII aquationis
causa processurum eo die dixit: [5] huc postero die quam frequentissimi
convenirent, ut de eorum postulatis cognosceret. [6] Interim ad praefectos, qui cum
omni equitatu antecesserant, mittit qui nuntiarent ne hostes proelio lacesserent, et si
ipsi lacesserentur, sustinerent quoad ipse cum exercitu propius accessisset.
[12] At hostes, ubi primum nostros equites conspexerunt, quorum erat V milium
numerus, cum ipsi non amplius DCCC equites haberent, quod ii qui frumentandi
causa erant trans Mosam profecti nondum redierant, nihil timentibus nostris, quod
legati eorum paulo ante a Caesare discesserant atque is dies indutiis erat ab his
petitus, impetu facto celeriter nostros perturbaverunt; [2] rursus his resistentibus
consuetudine sua ad pedes desiluerunt subfossis equis compluribus nostris deiectis
reliquos in fugam coniecerunt atque ita perterritos egerunt ut non prius fuga
desisterent quam in conspectum agminis nostri venissent. [3] In eo proelio ex
equitibus nostris interficiuntur IIII et LXX, [4] in his vir fortissimus Piso Aquitanus,
amplissimo genere natus, cuius avus in civitate sua regnum obtinuerat amicus a
senatu nostro appellatus. [5] Hic cum fratri intercluso ab hostibus auxilium ferret,
illum ex periculo eripuit, ipse equo vulnerato deiectus, quoad potuit, fortissime
restitit; [6] cum circumventus multis vulneribus acceptis cecidisset atque id frater,
qui iam proelio excesserat, procul animadvertisset, incitato equo se hostibus obtulit
atque interfectus est.
[13] Hoc facto proelio Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque condiciones
accipiendas arbitrabatur ab iis qui per dolum atque insidias petita pace ultro bellum
intulissent; [2] expectare vero dum hostium copiae augerentur equitatus
reverteretur summae dementiae esse iudicabat, [3] et cognita Gallorum infirmitate
quantum iam apud eos hostes uno proelio auctoritatis essent consecuti sentiebat;
quibus ad consilia capienda nihil spatii dandum existimabat. [4] His constitutis rebus
et consilio cum legatis et quaestore communicato, ne quem diem pugnae
praetermitteret, oportunissima res accidit, quod postridie eius diei mane eadem et
perfidia et simulatione usi Germani frequentes, omnibus principibus maioribusque
natu adhibitis, ad eum in castra venerunt, [5] simul, ut dicebatur, sui purgandi
causa, quod contra atque esset dictum et ipsi petissent, proelium pridie
commisissent, simul ut, si quid possent, de indutiis fallendo impetrarent. [6] Quos
sibi Caesar oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse omnes copias castris D eduxit
equitatumque, quod recenti proelio perterritum esse existimabat, agmen subsequi
iussit.
[14] Acie triplici instituta et celeriter VIII milium itinere confecto, prius ad hostium
castra pervenit quam quid ageretur Germani sentire possent. [2] Qui omnibus rebus
subito perterriti et celeritate adventus nostri et discessu suorum, neque consilii
habendi neque arma capiendi spatio dato perturbantur, copiasne adversus hostem
ducere an castra defendere an fuga salutem petere praestaret. [3] Quorum timor
cum fremitu et concursu significaretur, milites nostri pristini diei perfidia incitati in
castra inruperunt. [4] Quo loco qui celeriter arma capere potuerunt paulisper nostris
restiterunt atque inter carros impedimenta proelium commiserunt; [5] at reliqua
multitudo puerorum mulierum (nam eum omnibus suis domo excesserant Rhenum
transierant) passim fugere coepit, ad quos consectandos Caesar equitatum misit.
[15] Germani post tergum clamore audito, eum suos interfiei viderent, armis
abiectis signis militaribus relictis se ex castris eiecerunt, [2] et eum ad confluentem
Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno numero interfecto,
reliqui se in flumen praecipitaverunt atque ibi timore, lassitudine, vi fluminis oppressi
perierunt. [3] Nostri ad unum omnes incolumes, perpaucis vulneratis, ex tanti belli
timore, cum hostium numerus capitum CCCCXXX milium fuisset, se in castra
receperunt. [4] Caesar iis quos in castris retinuerat discedendi potestatem fecit. [5]
Illi supplicia cruciatusque Gallorum veriti, quorum agros vexaverant, remanere se
apud eum velle dixerunt. His Caesar libertatem concessit.
[16] Germanico bello confecto multis de causis Caesar statuit sibi Rhenum esse
transeundum; quarum illa fuit iustissima quod, cum videret Germanos tam facile
impelli ut in Galliam venirent, suis quoque rebus eos timere voluit, cum intellegerent
et posse et audere populi Romani exercitum Rhenum transire. [2] Accessit etiam
quod illa pars equitatus Usipetum et Tencterorum, quam supra commemoravi
praedandi frumentandi causa Mosam transisse neque proelio interfuisse, post fugam
suorum se trans Rhenum in fines Sugambrorum receperat seque cum his
coniunxerat. [3] Ad quos cum Caesar nuntios misisset, qui postularent eos qui sibi
Galliae bellum intulissent sibi dederent, responderunt: [4] populi Romani imperium
Rhenum finire; si se invito Germanos in Galliam transire non aequum existimaret,
cur sui quicquam esse imperii aut potestatis trans Rhenum postularet? [5] Ubii
autem, qui uni ex Transrhenanis ad Caesarem legatos miserant, amicitiam fecerant,
obsides dederant, magnopere orabant ut sibi auxilium ferret, quod graviter ab Suebis
premerentur; [6] vel, si id facere occupationibus rei publicae prohiberetur, exercitum
modo Rhenum transportaret: id sibi auxilium spemque reliqui temporis satis
futurum. [7] Tantum esse nomen atque opinionem eius exercitus Ariovisto pulso et
hoc novissimo proelio facto etiam ad ultimas Germanorum nationes, uti opinione et
amicitia populi Romani tuti esse possint. [8] Navium magnam copiam ad
transportandum exercitum pollicebantur.
[17] Caesar his de causis quas commemoravi Rhenum transire decrevat; sed
navibus transire neque satis tutum esse arbitrabatur neque suae neque populi
Romani dignitatis esse statuebat. [2] Itaque, etsi summa difficultas faciendi pontis
proponebatur propter latitudinem, rapiditatem altitudinemque fluminis, tamen id sibi
contendendum aut aliter non traducendum exercitum existimabat. [3] Rationem
pontis hanc instituit. Tigna bina sesquipedalia. paulum ab imo praeacuta dimensa ad
altitudinem fluminis intervallo pedum duorum inter se iungebat. [4] Haec cum
machinationibus immissa in flumen defixerat fistucisque adegerat, non sublicae
modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut secundum naturam
fluminis procumberent, [5] iis item contraria duo ad eundem modum iuncta
intervallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra vim atque impetu fluminis
conversa statuebat. [6] Haec utraque insuper bipedalibus trabibus immissis,
quantum eorum tignorum iunctura distabat, binis utrimque fibulis ab extrema parte
distinebantur; [7] quibus disclusis atque in contrariam partem revinctis, tanta erat
operis firmitudo atque ea rerum natura ut, quo maior vis aquae se incitavisset, hoc
artius inligata tenerentur. [8] Haec derecta materia iniecta contexebantur ac
longuriis cratibusque consternebantur; [9] ac nihilo setius sublicae et ad inferiorem
partem fluminis oblique agebantur, quae pro ariete subiectae et cum omni opere
coniunctae vim fluminis exciperent, [10] et aliae item supra pontem mediocri spatio,
ut, si arborum trunci sive naves deiciendi operis causa essent a barbaris missae, his
defensoribus earum rerum vis minueretur neu ponti nocerent.
[18] Diebus X, quibus materia coepta erat comportari, omni opere effecto exercitus
traducitur. [2] Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto in fines
Sugambrorum contendit. [3] Interim a compluribus civitatibus ad eum legati
veniunt; quibus pacem atque amicitiam petentibus liberaliter respondet obsidesque
ad se adduci iubet. [4] At Sugambri, ex eo tempore quo pons institui coeptus est
fuga comparata, hortantibus iis quos ex Tencteris atque Usipetibus apud se
habebant, finibus suis excesserant suaque omnia exportaverant seque in solitudinem
ac silvas abdiderant.
[19] Caesar paucos dies in eorum finibus moratus, omnibus vicis aedificiisque
incensis frumentisque succisis, se in fines Ubiorum recepit atque his auxilium suum
pollicitus, si a Suebis premerentur, haec ab iis cognovit: [2] Suebos, postea quam
per exploratores pontem fieri comperissent, more suo concilio habito nuntios in
omnes partes dimisisse, uti de oppidis demigrarent, liberos, uxores suaque omnia in
silvis deponerent atque omnes qui arma ferre possent unum in locum convenirent.
[3] Hunc esse delectum medium fere regionum earum quas Suebi obtinerent; hic
Romanorum adventum expectare atque ibi decertare constituisse. [4] Quod ubi
Caesar comperit, omnibus iis rebus confectis, quarum rerum causa exercitum
traducere constituerat, ut Germanis metum iniceret, ut Sugambros ulcisceretur, ut
Ubios obsidione liberaret, diebus omnino XVIII trans Rhenum consumptis, satis et ad
laudem et ad utilitatem profectum arbitratus se in Galliam recepit pontemque
rescidit.
[20] Exigua parte aestatis reliqua Caesar, etsi in his locis, quod omnis Gallia ad
septentriones vergit, maturae sunt hiemes, tamen in Britanniam proficisci contendit,
quod omnibus fere Gallicis bellis hostibus nostris inde subministrata auxilia
intellegebat, [2] et si tempus anni ad bellum gerendum deficeret, tamen magno sibi
usui fore arbitrabatur, si modo insulam adiisset, genus hominum perspexisset, loca,
portus, aditus cognovisset; quae omnia fere Gallis erant incognita. [3] Neque enim
temere praeter mercatores illo adit quisquam, neque his ipsis quicquam praeter
oram maritimam atque eas regiones quae sunt contra Galliam notum est. [4] Itaque
vocatis ad se undique mercatoribus, neque quanta esset insulae magnitudo neque
quae aut quantae nationes incolerent, neque quem usum belli haberent aut quibus
institutis uterentur, neque qui essent ad maiorem navium multitudinem idonei portus
reperire poterat.
[21] Ad haec cognoscenda, prius quam periculum faceret, idoneum esse arbitratus
C. Volusenum cum navi longa praemittit. [2] Huic mandat ut exploratis omnibus
rebus ad se quam primum revertatur. [3] Ipse cum omnibus copiis in Morinos
proficiscitur, quod inde erat brevissimus in Britanniam traiectus. [4] Huc naves
undique ex finitimis regionibus et quam superiore aestate ad Veneticum bellum
fecerat classem iubet convenire.
[5] Interim, consilio eius cognito et per mercatores perlato ad Britannos, a
compluribus insulae civitatibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur obsides dare
atque imperio populi Romani obtemperare. [6] Quibus auditis, liberaliter pollicitus
hortatusque ut in ea sententia permanerent, [7] eos domum remittit et cum iis una
Commium, quem ipse Atrebatibus superatis regem ibi constituerat, cuius et virtutem
et consilium probabat et quem sibi fidelem esse arbitrabatur cuiusque auctoritas in
his regionibus magni habebatur, mittit. [8] Huic imperat quas possit adeat civitates
horteturque ut populi Romani fidem sequantur seque celeriter eo venturum nuntiet.
[9] Volusenus perspectis regionibus omnibus quantum ei facultatis dari potuit, qui
navi egredi ac se barbaris committere non auderet, V. die ad Caesarem revertitur
quaeque ibi perspexisset renuntiat.
[22] Dum in his locis Caesar navium parandarum causa moratur, ex magna parte
Morinorum ad eum legati venerunt, qui se de superioris temporis consilio excusarent,
quod homines barbari et nostrae consuetudinis imperiti bellum populo Romano
fecissent, seque ea quae imperasset facturos pollicerentur. [2] Hoc sibi Caesar satis
oportune accidisse arbitratus, quod neque post tergum hostem relinquere volebat
neque belli gerendi propter anni tempus facultatem habebat neque has tantularum
rerum occupationes Britanniae anteponendas iudicabat, magnum iis numerum
obsidum imperat.
[23] Quibus adductis eos in fidem recipit. Navibus circiter LXXX onerariis coactis
contractisque, quot satis esse ad duas transportandas legiones existimabat, quod
praeterea navium longarum habebat quaestori, legatis praefectisque distribuit. [2]
Huc accedebant XVIII onerariae naves, quae ex eo loco a milibus passuum VIII
vento tenebantur quo minus in eundem portum venire possent: has equitibus tribuit.
[3] Reliquum exercitum Q. Titurio Sabino et L. Aurunculeio Cottae legatis in
Menapios atque in eos pagos Morinorum a quibus ad eum legati non venerant
ducendum dedit. [4] P. Sulpicium Rufum legatum cum eo praesidio quod satis esse
arbitrabatur portum tenere iussit.
[24] His constitutis rebus, nactus idoneam ad navigandum tempestatem III. fere
vigilia solvit equitesque in ulteriorem portum progredi et naves conscendere et se
sequi iussit. [2] A quibus cum paulo tardius esset administratum, ipse hora diei
circiter IIII. cum primis navibus Britanniam attigit atque ibi in omnibus collibus
expositas hostium copias armatas conspexit. [3] Cuius loci haec erat natura atque ita
montibus angustis mare continebatur, uti ex locis superioribus in litus telum adigi
posset. [4] Hunc ad egrediendum nequaquam idoneum locum arbitratus, dum
reliquae naves eo convenirent ad horam nonam in ancoris expectavit. [5] Interim
legatis tribunisque militum convocatis et quae ex Voluseno cognovisset et quae fieri
vellet ostendit monuitque, ut rei militaris ratio, maximeque ut maritimae res
postularent, ut, cum celerem atque instabilem motum haberent, ad nutum et ad
tempus D omnes res ab iis administrarentur. [6] His dimissis, et VII ab eo loco
progressus aperto ac plano litore naves constituit.
[25] At barbari, consilio Romanorum cognito praemisso equitatu et essedariis, quo
plerumque genere in proeliis uti consuerunt, reliquis copiis subsecuti nostros navibus
egredi prohibebant. [2] Erat ob has causas summa difficultas, quod naves propter
magnitudinem nisi in alto constitui non poterant, militibus autem, ignotis locis,
impeditis manibus, magno et gravi onere armorum oppressis simul et de navibus
desiliendum et in auctibus consistendum et cum hostibus erat pugnandum, [3] cum
illi aut ex arido aut paulum in aquam progressi omnibus membris expeditis,
notissimis locis, audacter tela coicerent et equos insuefactos incitarent. [4] Quibus
rebus nostri perterriti atque huius omnino generis pugnae imperiti, non eadem
alacritate ac studio quo in pedestribus uti proeliis consuerant utebantur.
[26] Quod ubi Caesar animadvertit, naves longas, quarum et species erat barbaris
inusitatior et motus ad usum expeditior, paulum removeri ab onerariis navibus et
remis incitari et ad latus apertum hostium constitui atque inde fundis, sagittis,
tormentis hostes propelli ac submoveri iussit; quae res magno usui nostris fuit. [2]
Nam et navium figura et remorum motu et inusitato genere tormentorum permoti
barbari constiterunt ac paulum modo pedem rettulerunt. [3] Atque nostris militibus
cunctantibus, maxime propter altitudinem maris, qui X legionis aquilam gerebat,
obtestatus deos, ut ea res legioni feliciter eveniret, ' desilite', inquit, ' milites, nisi
vultis aquilam hostibus prodere; ego certe meum rei publicae atque imperatori
officium praestitero.' [4] Hoc cum voce magna dixisset, se ex navi proiecit atque in
hostes aquilam ferre coepit. [5] Tum nostri cohortati inter se, ne tantum dedecus
admitteretur, universi ex navi desiluerunt. [6] Hos item ex proximis primi navibus
cum conspexissent, subsecuti hostibus adpropinquaverunt.
[27] Pugnatum est ab utrisque acriter. Nostri tamen, quod neque ordines servare
neque firmiter insistere neque signa subsequi poterant atque alius alia ex navi
quibuscumque signis occurrerat se adgregabat, magnopere perturbabantur; [2]
hostes vero, notis omnibus vadii, ubi ex litore aliquos singulares ex navi egredientes
conspexerant, incitatis equis impeditos adoriebantur, [3] plures paucos
circumsistebant, alii ab latere aperto in universos tela coiciebant. [4] Quod cum
animadvertisset Caesar, scaphas longarum navium, item speculatoria navigia
militibus compleri iussit, et quos laborantes conspexerat, his subsidia submittebat.
[5] Nostri, simul in arido constiterunt, suis omnibus consecutis, in hostes impetum
fecerunt atque eos in fugam dederunt; neque longius prosequi potuerunt, quod
equites cursum tenere atque insulam capere non potuerant. Hoc unum ad pristinam
fortunam Caesari defuit.
[28] Hostes proelio superati, simul atque se ex fuga: receperunt, statim ad
Caesarem legatos de pace miserunt; obsides sese daturos quaeque imperasset
facturos polliciti sunt. [2] Una cum his legatis Commius Atrebas venit, quem supra
demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum. [3] Hunc illi e navi egressum,
cum ad eos oratoris modo Caesaris mandata deferret, comprehenderant atque in
vincula coniecerant; [4] tum proelio facto remiserunt et in petenda pace eius rei
culpam in multitudinem contulerunt et propter imprudentiam ut ignosceretur
petiverunt. [5] Caesar questus quod, cum ultro in continentem legatis missis pacem
ab se petissent, bellum sine causa intulissent, ignoscere imprudentiae dixit
obsidesque imperavit; [6] quorum illi partem statim dederunt, partem ex
longinquioribus locis arcessitam paucis diebus sese daturos dixerunt. [7] Interea
suos in agros remigrare iusserunt, principesque undique convenire et se civitatesque
suas Caesari commendare coeperunt.
[29] His rebus pace confirmata, post diem quartum quam est in Britanniam ventum
naves XVIII, de quibus supra demonstratum est, quae equites sustulerant, ex
superiore portu leni vento solverunt. [2] Quae cum adpropinquarent Britanniae et ex
castris viderentur, tanta tempestas subito coorta est ut nulla earum cursum tenere
posset, sed aliae eodem unde erant profectae referrentur, aliae ad inferiorem partem
insulae, quae est propius solis occasum, magno suo cum periculo deicerentur; [3]
quae tamen ancoris iactis cum fluctibus complerentur, necessario adversa nocte in
altum provectae continentem petierunt.
[30] Eadem nocte accidit ut esset luna plena, qui dies a maritimos aestus maximos
in Oceano efficere consuevit, nostrisque id erat incognitum. [2] Ita uno tempore et
longas naves, [quibus Caesar exercitum transportandum curaverat,] quas Caesar in
aridum subduxerat, aestus complebat, et onerarias, quae ad ancoras erant deligatae,
tempestas adflictabat, neque ulla nostris facultas aut administrandi ` aut auxiliandi
dabatur. [3] Compluribus navibus fractis, reliquae cum essent funibus, ancoris
reliquisque armamentis amissis ad navigandum inutiles, magna, id quod necesse
erat accidere, totius exercitus perturbatio facta est. [4] Neque enim naves erant
aliae quibus reportari possent, et omnia deerant quae ad reficiendas naves erant
usui, et, quod omnibus constabat hiemari in Gallia oportere, frumentum in his locis in
hiemem provisum non erat. Quibus rebus cognitis, principes Britanniae, qui post
proelium ad Caesarem convenerant, inter se conlocuti, cum et equites et naves et
frumentum Romanis deesse intellegerent et paucitatem militum ex castrorum
exiguitate cognoscerent, quae hoc erant etiam angustior quod sine impedimentis
Caesar legiones transportaverat, [5] optimum factu esse duxerunt rebellione facta
frumento commeatuque nostros prohibere et rem in hiemem producere, quod his
superatis aut reditu interclusis neminem postea belli inferendi causa in Britanniam
transiturum confidebant. Itaque rursus coniuratione facta paulatim ex castris
discedere et suos clam ex agris deducere coeperunt.
[31] At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognoverat, tamen et ex eventu navium
suarum et ex eo quod obsides dare intermiserant fore id quod accidit suspicabatur.
[2] Itaque ad omnes casus subsidia comparabat. Nam et frumentum ex agris cotidie
in castra conferebat et, quae gravissime adflictae erant naves, earum materia atque
aere ad reliquas reficiendas utebatur et quae ad eas res erant usui ex continenti
comportari iubebat. [3] Itaque, cum summo studio a militibus administraretur, XII
navibus amissis, reliquis ut navigari commode posset effecit.
[32] Dum ea geruntur, legione ex consuetudine una frumentatum missa, quae
appellabatur VII., neque ulla ad id tempus belli suspicione interposita, cum pars
hominum in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret, ii qui pro portis
castrorum in statione erant Caesari nuntiaverunt pulverem maiorem quam
consuetudo ferret in ea parte videri quam in partem legio iter fecisset. [2] Caesar -
id quod erat - suspicatus aliquid novi a barbaris initum consilii, cohortes quae in
statione erant secum in eam partem proficisci, ex reliquis duas in stationem
succedere, reliquas armari et confestim sese subsequi iussit. [3] Cum paulo longius a
castris processisset, suos ab hostibus premi atque aegre sustinere et conferta
legione ex omnibus partibus tela coici animadvertit. [4] Nam quod omni ex reliquis
partibus demesso frumento pars una erat reliqua, suspicati hostes huc nostros esse
venturos noctu in silvis delituerant; [5] tum dispersos depositis armis in metendo
occupatos Subito adorti paucis interfectis reliquos incertis ordinibus perturbaverant,
simul equitatu atque essedis circumdederant.
[33] Genus hoc est ex essedis pugnae. Primo per omnes partes perequitant et tela
coiciunt atque ipso terrore equorum et strepitu rotarum ordines plerumque
perturbant, et cum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex essedis desiliunt et
pedibus proeliantur. [2] Aurigae interim paulatim ex proelio excedunt atque ita
currus conlocant ut, si illi a multitudine hostium premantur, expeditum ad quos
receptum habeant. [3] Ita mobilitatem equitum, stabilitatem peditum in proeliis
praestant, ac tantum usu cotidiano et exercitatione efficiunt uti in declivi ac praecipiti
loco incitatos equos sustinere et brevi moderari ac flectere et per temonem
percurrere et in iugo insistere et se inde in currus citissime recipere consuerint.
[34] Quibus rebus perturbatis nostris [novitate pugnae] tempore oportunissimo
Caesar auxilium tulit: namque eius adventu hostes constiterunt, nostri se ex timore
receperunt. [2] Quo facto, ad lacessendum hostem et committendum proelium
alienum esse tempus arbitratus suo se loco continuit et brevi tempore intermisso in
castra legiones reduxit. [3] Dum haec geruntur, nostris omnibus occupatis qui erant
in agris reliqui discesserunt. [4] Secutae sunt continuos complures dies tempeststes,
quae et nostros in castris continerent et hostem a pugna prohiberent. [5] Interim
barbari nuntios in omnes partes dimiserunt paucitatemque nostrorum militum suis
praedicaverunt et quanta praedae faciendae atque in perpetuum sui liberandi
facultas daretur, si Romanos castris expulissent, demonstra; verunt. His rebus
celeriter magna multitudine peditatus equitatusque coacta ad castra venerunt.
[35] Caesar, etsi idem quod superioribus diebus acciderat fore videbat, ut, si essent
hostes pulsi, celeritate periculum effugerent, tamen nactus equites circiter XXX, quos
Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum transportaverat, legiones in acie
pro castris constituit. [2] Commisso proelio diutius nostrorum militum impetum
hostes ferre non potuerunt ac terga verterunt. [3] Quos tanto spatio secuti quantum
cursu et viribus efficere potuerunt, complures ex iis occiderunt, deinde omnibus
longe lateque aedificiis incensis se in castra receperunt.
[36] Eodem die legati ab hostibus missi ad Caesarem de pace venerunt. [2] His
Caesar numerum obsidum quem ante imperaverat duplicavit eosque in continentem
adduci iussit, quod propinqua die aequinoctii infirmis navibus hiemi navigationem
subiciendam non existimabat. [3] Ipse idoneam tempestatem nactus paulo post
mediam noctem naves solvit, [4] quae omnes incolumes ad continentem
pervenerunt; sed ex iis onerariae duae eosdem portus quos reliquae capere non
potuerunt et paulo infra delatae sunt.
[37] Quibus ex navibus cum essent expositi milites circiter CCC atque in castra
contenderent, Morini, quos Caesar in Britanniam proficiscens pacatos reliquerat, spe
praedae adducti primo non ita magno suorum numero circumsteterunt ac, si sese
interfici nollent, arma ponere iusserunt. [2] Cum illi orbe facto sese defenderent,
celeriter ad clamorem hominum circiter milia VI convenerunt; Qua re nuntiata,
Caesar omnem ex castris equitatum suis auxilio misit. [3] Interim nostri milites
impetum hostium sustinuerunt atque amplius horis IIII fortissime pugnaverunt et
paucis vulneribus acceptis complures ex iis occiderunt. [4] Postea vero quam
equitatus noster in conspectum venit, hostes abiectis armis terga verterunt
magnusque eorum numerus est occisus.
[38] Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis legionibus quas ex Britannia
reduxerat in Morinos qui rebellionem fecerant misit. [2] Qui cum propter siccitates
paludum quo se reciperent non haberent, quo perfugio superiore anno erant usi,
omnes fere in potestatem Labieni venerunt. [3] At Q. Titurius et L. Cotta legati, qui
in Menapiorum fines legiones duxerant, omnibus eorum agris vastatis, frumentis
succisis, aedificiis incensis, quod Menapii se omnes in densissimas silvas abdiderant,
se ad Caesarem receperunt. [4] Caesar in Belgis omnium legionum hiberna
constituit. Eo duae omnino civitates ex Britannia obsides miserunt, reliquae
neglexerunt. [5] His rebus gestis ex litteris Caesaris dierum XX supplicatio a senatu
decreta est.

Parte tercera.

COMMENTARIUS TERTIUS
[1] CVM in Italiam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII. et parte
equitatus in Nantuates, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus Allobrogum et lacu
Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes pertinent. [2] Causa mittendi fuit
quod iter per Alpes, quo magno cum periculo magnisque cum portoriis mercatores
ire consuerant, patefieri volebat. [3] Huic permisit, si opus esse arbitraretur, uti in
his locis legionem hiemandi causa conlocaret. [4] Galba secundis aliquot proeliis
factis castellisque compluribus eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis
obsidibusque datis et pace facta, constituit cohortes duas in Nantuatibus conlocare et
ipse cum reliquis eius legionis cohortibus in vico Veragrorum, qui appellatur
Octodurus hiemare; [5] qui vicus positus in valle non magna adiecta planitie
altissimis montibus undique continetur. [6] Cum hic in duas partes flumine
divideretur, alteram partem eius vici Gallis [ad hiemandum] concessit, alteram
vacuam ab his relictam cohortibus attribuit. Eum locum vallo fossaque munivit.
[2] Cum dies hibernorum complures transissent frumentumque eo comportari
iussisset, subito per exploratores certior factus est ex ea parte vici, quam Gallis
concesserat, omnes noctu discessisse montesque qui impenderent a maxima
multitudine Sedunorum et Veragrorum teneri. [2] Id aliquot de causis acciderat, ut
subito Galli belli renovandi legionisque opprimendae consilium caperent: [3] primum,
quod legionem neque eam plenissimam detractis cohortibus duabus et compluribus
singillatim, qui commeatus petendi causa missi erant, absentibus propter paucitatem
despiciebant; [4] tum etiam, quod propter iniquitatem loci, cum ipsi ex montibus in
vallem decurrerent et tela coicerent, ne primum quidem impetum suum posse
sustineri existimabant. [5] Accedebat quod suos ab se liberos abstraetos obsidum
nomine dolebant, et Romanos non solum itinerum causa sed etiam perpetuae
possessionis culmina Alpium oceupare conari et ea loca finitimae provinciae
adiungere sibi persuasum habebant.
[3] His nuntiis acceptis Galba, cum neque opus hibernorum munitionesque plene
essent perfectae neque de frumento reliquoque commeatu satis esset provisum quod
deditione facta obsidibusque acceptis nihil de bello timendum existimaverat, consilio
celeriter convocato sententias exquirere coepit. [2] Quo in consilio, cum tantum
repentini periculi praeter opinionem accidisset ac iam omnia fere superiora loca
multitudine armatorum completa conspicerentur neque subsidio veniri neque
commeatus supportari interclusis itineribus possent, [3] prope iam desperata salute
non nullae eius modi sententiae dicebantur, ut impedimentis relictis eruptione facta
isdem itineribus quibus eo pervenissent ad salutem contenderent. [4] Maiori tamen
parti placuit, hoc reservato ad extremum consilio interim rei eventum
experiri et castra defendere.
[4] Brevi spatio interiecto, vix ut iis rebus quas constituissent conlocandis atque
administrandis tempus daretur, hostes ex omnibus partibus signo dato decurrere,
lapides gaesaque in vallum coicere. [2] Nostri primo integris viribus fortiter
propugnare neque ullum flustra telum ex loco superiore mittere, et quaecumque pars
castrorum nudata defensoribus premi videbatur, eo occurrere et auxilium ferre, [3]
sed hoc superari quod diuturnitate pugnae hostes defessi proelio excedebant, alii
integris viribus succedebant; [4] quarum rerum a nostris propter paucitatem fieri
nihil poterat, ac non modo defesso ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem eius
loci ubi constiterat relinquendi ac sui recipiendi facultas dabatur.
[5] Cum iam amplius horis sex continenter pugnaretur, ac non solum vires sed
etiam tela nostros deficerent, atque hostes acrius instarent languidioribusque nostris
vallum scindere et fossas complere coepissent, resque esset iam ad extremum
perducta casum, [2] P. Sextius Baculus, primi pili centurio, quem Nervico proelio
compluribus confectum vulneribus diximus, et item C. Volusenus, tribunus militum,
vir et consilii magni et virtutis, ad Galbam accurrunt atque unam esse spem salutis
docent, si eruptione facta extremum auxilium experirentur. [3] Itaque convocatis
centurionibus celeriter milites certiores facit, paulisper intermitterent proelium ac
tantum modo tela missa exciperent seque ex labore reficerent, post dato signo ex
castris erumperent, atque omnem spem salutis in virtute ponerent.
[6] Quod iussi sunt faciunt, ac subito omnibus portis eruptione facta neque
cognoscendi quid fieret neque sui colligendi hostibus facultatem relinquunt. [2] Ita
commutata fortuna eos qui in spem potiundorum castrorum venerant undique
circumventos intercipiunt, et ex hominum milibus amplius XXX, quem numerum
barbarorum ad castra venisse constabat, plus tertia parte interfecta reliquos
perterritos in fugam coiciunt ac ne in locis quidem superioribus consistere patiuntur.
[3] Sic omnibus hostium copiis fusis armisque exutis se intra munitiones suas
recipiunt. [4] Quo proelio facto, quod saepius fortunam temptare Galba nolebat
atque alio se in hiberna consilio venisse meminerat, aliis occurrisse rebus videbat,
maxime frumenti [commeatusque] inopia permotus postero die omnibus eius vici
aedificiis incensis in provinciam reverti contendit, [5] ac nullo hoste prohibente aut
iter demorante incolumem legionem in Nantuates, inde in Allobroges perduxit ibique
hiemavit.
[7] His rebus gestis cum omnibus de causis Caesar pacatam Galliam existimaret,
[superatis Belgis, expulsis Germanis, victis in Alpibus Sedunis,] atque ita inita hieme
in Illyricum profectus esset, quod eas quoque nationes adire et regiones cognoseere
volebat, subitum bellum in Gallia eoortum est. [2] Eius belli haec fuit causa. P.
Crassus adulescens eum legione VII. proximus mare Oeeanum in Andibus hiemabat.
[3] Is, quod in his loeis inopia frumenti erat, praefectos tribunosque militum
eomplures in finitimas civitates frumenti causa dimisit; [4] quo in numero est T.
Terrasidius missus in Esuvios, M. Trebius Gallus in Coriosolites, Q. Velanius eum T.
Silio in Venetos.
[8] Huius est civitatis longe amplissima auctoritas omnis orae maritimae regionum
earum, quod et naves habent Veneti plurimas, quibus in Britanniam navigare
consuerunt, et scientia atque usu rerum nauticarum ceteros antecedunt et in magno
impetu maris atque aperto paucis portibus interiectis, quos tenent ipsi, omnes fere
qui eo mari uti consuerunt habent vectigales. [2] Ab his fit initium retinendi Silii
atque Velanii, quod per eos suos se obsides, quos Crasso dedissent, recuperaturos
existimabant. [3] Horum auctoritate finitimi adducti, ut sunt Gallorum subita et
repentina consilia, eadem de causa Trebium Terrasidiumque retinent et celeriter
missis legatis per suos principes inter se coniurant nihil nisi communi consilio acturos
eundemque omnes fortunae exitum esse laturos, [4] reliquasque civitates sollicitant,
ut in ea libertate quam a maioribus acceperint permanere quam Romanorum
servitutem perferre malint. [5] Omni ora maritima celeriter ad suam sententiam
perducta communem legationem ad P. Crassum mittunt, si velit suos recuperare,
obsides sibi remittat.
[9] Quibus de rebus Caesar a Crasso certior factus, quod ipse aberat longius, naves
interim longas aedificari in flumine Ligeri, quod influit in Oceanum, remiges ex
provincia institui, nautas gubernatoresque comparari iubet. [2] His rebus celeriter
administratis ipse, cum primum per anni tempus potuit, ad exercitum contendit. [3]
Veneti reliquaeque item civitates cognito Caesaris adventu [certiores facti], simul
quod quantum in se facinus admisissent intellegebant, [legatos, quod nomen ad
omnes nationes sanctum inviolatumque semper fuisset, retentos ab se et in vincula
coniectos,] pro magnitudine periculi bellum parare et maxime ea quae ad usum
navium pertinent providere instituunt, boc maiore spe quod multum natura loci
confidebant. [4] Pedestria esse itinera concisa aestuariis, navigationem impeditam
propter inscientiam locorum paucitatemque portuum sciebant, [5] neque nostros
exercitus propter inopiam frumenti diutius apud se morari posse confidebant; [6] ac
iam ut omnia contra opinionem acciderent, tamen sc plurimum navibus posse,
[quam] Romanos neque ullam facultatem habere navium, neque eorum locorum ubi
bellum gesturi essent vada, portus, insulas novisse; [7] ac longe aliam esse
navigationem in concluso mari atque in vastissimo atque apertissimo Oceano
perspiciebant. [8] His initis consiliis oppida muniunt, [9] frumenta ex agris in oppida
comportant, naves in Venetiam, ubi Caesarem primum bellum gesturum [10]
constabat, quam plurimas possunt cogunt. Socios sibi ad id bellum Osismos,
Lexovios, Namnetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes, Menapios adsciscunt; auxilia ex
Britannia, quae contra eas regiones posita est, arcessunt.
[10] Erant hae difficultates belli gerendi quas supra ostendiIrIus, sed tamen multa
Caesarem ad id bellum incitabant: [2] iniuria retentorum equitum Romanorum,
rebellio facta post deditionem, defectio datis obsidibus, tot civitatum coniuratio, in
primis ne hac parte neglecta reliquae nationes sibi idem licere arbitrarentur. [3]
Itaque cum intellegeret omnes fere Gallos novis rebus studere et ad bellum mobiliter
celeriterque excitari, omnes autem homines natura libertati studere et condicionem
servitutis odisse, prius quam plures civitates conspirarent, partiendum sibi ac latius
distribuendum exercitum putavit.
[11] Itaque T. Labienum legatum in Treveros, qui proximi flumini Rheno sunt, cum
equitatu mittit. [2] Huic imandat, Remos reliquosque Belgas adeat atque in officio
contineat Germanosque, qui auxilio a Belgis arcessiti dicebantur, si per vim navibus
flumen transire conentur, prohibeat. [3] P. Crassum cum cohortibus legionariis XII et
magno numero equitatus in Aquitaniam proficisci iubet, ne ex his nationibus auxilia
in Galliam mittantur ac tantae nationes coniungantur. [4] Q. Titurium Sabinum
legatum cum legionibus tribus in Venellos, Coriosolites Lexoviosque mittit, qui eam
manum distinendam curet. [5] D. Brutum adulescentem classi Gallicisque navibus,
quas ex Pictonibus et Santonis reliquisque pacatis regionibus convenirel iusserat,
praeficit et, cum primum possit, in Venetos proficisci iubet. Ipse eo pedestribus
copiis contendit.
[12] Erant eius modi fere situs oppidorum ut posita in extremis lingulis
promunturiisque neque pedibus aditum haberent, cum ex alto se acstus incitavisset,
quod [bis] accidit semper horarum XII spatio, neque navibus, quod rursus minuente
aestu naves in vadis adflictarentur. [2] Ita utraque re oppidorum oppugnatio
impediebatur. [3] Ac si quando magnitudine operis forte superati, extruso mari
aggere ac molibus atque his oppidi moenibus adaequatis, suis fortunis desperare
coeperant, magno numero navium adpulso, cuius rei summam facultatem habebant,
omnia sua deportabant seque in proxima oppida recipiebant: [4] ibi se rursus isdem
oportunitatibus loci defendebant. [5] Haec eo facilius Inagnaln partem aestatis
faciebant quod nostrae naves tempestatibus detinebantur summaque erat vasto
atque aperto mari, rnagnis aestibus, raris ac prope nullis portibus difficultas
navigandi.
[13] Namque ipsorum naves ad hunc modum factae armataeque erant: carinae
aliquanto planiores quam nostrarum navium, quo facilius vada ac decessum aestus
excipere possent; [2] prorae admodum erectae atque item puppes, ad
magnitudinem fluctuum tempestatumque accommodatae; [3] naves totae factae ex
robore ad quamvis vim et contumeliam perferendam; [4] transtra ex pedalibus in
altitudinem trabibus, confixa clavis ferreis digiti pollicis crassitudine; [5] ancorae pro
funibus ferreis catenis revinctae; [6] pelles pro velis alutaeque tenuiter confectae,
[hae] sive propter inopiam lini atque eius usus inscientiam, sive eo, quod est magis
veri simile, quod tantas tempestates Oceani tantosque impetus ventorum sustineri
ac tanta onera navium regi velis non satis commode posse arbitrabantur. [7] Cum
his navibus nostrae classi eius modi congressus erat ut una celeritate et pulsu
remorum praestaret, reliqua pro loci natura, pro vi tempestatum illis essent aptiora
et accommodatiora. [8] Neque enim iis nostrae rostro nocere poterant (tanta in iis
erat firmitudo), neque propter altitudinem facile telum adigebatur, et eadem de
causa minus commode copulis continebautur. [9] Accedebat ut, cum [saevire ventus
coepisset et] se vento dedissent, et tempestatem ferrent facilius et in vadis
consisterent tutius et ab aestu relictae nihil saxa et cotes timerent; quarum rerum
omnium nostris navibus casus erat extimescendus.
[14] Compluribus expugnatis oppidis Caesar, ubi intellexit frustra tantum laborem
sumi neque hostium fugam captis oppidis reprimi neque iis noceri posse, statuit
expectandam classem. [2] Quae ubi convenit ac primum ab hostibus visa est, circiter
CCXX naves eorum paratissimae atque omni genere armorum ornatissimae profectae
ex portu nostris adversae constiterunt; [3] neque satis Bruto, qui classi praeerat, vel
tribunis militum centurionibusque, quibus singulae naves erant attributae, constabat
quid agerent aut quam rationem pugnae insisterent. [4] Rostro enim noceri non
posse cognoverant; turribus autem excitatis tamen has altitudo puppium ex barbaris
navibus superabat, ut neque ex inferiore loco satis commode tela adigi possent et
missa a Gallis gravius acciderent. [5] Una erat magno usui res praeparata a nostris,
falces praeacutae insertae adfixaeque longuriis, non absimili forma muralium falcium.
[6] His cum funes qui antemnas ad malos destinabant comprehensi adductique
erant, navigio remis incitato praerumpebantur. [7] Quibus abscisis antemnae
necessario concidebant, ut, cum omnis Gallicis navibus spes in velis armamentisque
consisteret, his ereptis omnis usus navium uno tempore eriperetur. [8] Reliquum
erat certamen positum in virtute, qua nostri milites facile superabant, atque eo
magis quod in conspectu Caesaris atque omnis exercitus res gerebatur, ut nullum
paulo fortius factum latere posset; [9] omnes enim colles ac loca superiora, unde
erat propinquus despectus in mare, ab exercitu tenebantur.
[10] Deiectis, ut diximus, antemnis, cum singulas binae ac ternae naves
circumsteterant, milites summa vi transcendere in hostium naves contendebant. [11]
Quod postquam barbari fieri animadverterunt, expugnatis compluribus navibus, cum
ei rei nullum reperiretur auxilium, fuga salutem petere contenderunt. [12] Ac iam
conversis in eam partem navibus quo ventus ferebat, tanta subito malacia ac
tranquillitas extitit ut se ex loco movere non possent. [13] Quae quidem res ad
negotium conficiendum maximae fuit oportunitati: [14] nam singulas nostri
consectati expugnaverunt, ut perpaucae ex omni numero noctis interventu ad terram
per venirent, cum ab hora fere IIII. usque ad solis occasum pugnaretur.
[15] Quo proelio bellum Venetorum totiusque orae maritimae confectum est. [2]
Nam cum omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis in quibus aliquid consilii aut
dignitatis fuit eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat in unum locum
coegerant; [3] quibus amissis reliqui neque quo se reciperent neque quem ad
modum oppida defenderent habebant. [4] Itaque se suaque omnia Caesari
dediderunt. In quos eo gravius Caesar vindicandum statuit quo diligentius in
reliquum tempus a barbaris ius legatorum conservaretur. Itaque omni senatu necato
reliquos sub corona vendidit.
[5] Dum haec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus cum iis copiis quas a Caesare
acceperat in fines Venellorum pervenit. [6] His praeerat Viridovix ac summam imperii
tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex quibus exercitum [magnasque
scopias] coegerat; [7] atque his paucis diebus Aulerci Eburovices Lexoviique, senatu
suo interfecto quod auctores belli esse nolebant, portas clauserunt seque cum
Viridovice coniunxerunt; [8] magnaque praeterea multitudo undique ex Gallia
perditorum hominum latronumque convenerat, quos spes praedandi studiumque
bellandi ab agri cultura et cotidiano labore revocabat. [9] Sabinus idoneo omnibus
rebus loco castris sese tenebat, cum Viridovix contra eum duorum milium spatio
consedisset cotidieque productis copiis pugnandi potestatem faceret, ut iam non
solum hostibus in contemptionem Sabinus veniret, sed etiam nostrorum militum
vocibus non nihil carperetur; [10] tantamque opinionem timoris praebuit ut iam ad
vallum castrorum hostes accedere auderent. [11] Id ea de causa faciebat quod cum
tanta multitudine hostium, praesertim eo absente qui summam imperii teneret, nisi
aequo loco aut oportunitate aliqua data legato dimicandum non existimabat.
[16] Hac confirmata opinione timoris idoneum quendam hominem et callidum
deligit, Gallum, ex iis quos auxilii causa secum habebat. [2] Huic magnis praemiis
pollicitationibusque persuadet uti ad hostes transeat, et quid fieri velit edocet. [3]
Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem Romanorum proponit, quibus angustiis
ipse Caesar a Venetis prematur docet, [4] eque longius abesse quin proxima nocte
Sabinus clam ex castris exercitum educat et ad Caesarem auxilii ferendi causa
proficiscatur. [5] Quod ubi auditum est, conclamant omnes occasionem negotii bene
gerendi amittendam non esse: [6] ad castra iri oportere. Multae res ad hoc consilium
Gallos hortabantur: superiorum dierum Sabini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia
cibariorum, cui rei paum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici belli, et quod
fere libenter. homines id quod volunt credunt. [7] His rebus adducti non prius
Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam ab iis sit concessum arma
uti capiant et ad castra contendant. [8] Qua re concessa laeti, ut explorata victoria,
sarmentis virgultisque collectis, quibus fossas Romanorum compleant, ad castra
pergunt.
[17] Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter passus mille.
Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se colligendos
armandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt. [2] Sabinus suos
hortatus cupientibus signum dat. Impeditis hostibus propter ea quae ferebant onera
subito duabus portis eruptionem fieri iubet. [3] Factum est oportunitate loci, hostium
inscientia ac defatigatione, virtute militum et superiorum pugnarum exercitatione, ut
ne unum quidem nostrorum impetum ferrent ac statim terga verterent. [4] Quos
impeditos integris viribus milites nostri consecuti magnum numerum eorum
occiderunt; reliquos equites consectati paucos, qui ex fuga evaserant, reliquerunt.
[5] Sic uno tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar est
certior factus, civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. [6] Nam ut ad bella
suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis ac minime resistens
ad calamitates ferendas mens eorum est.
[18] Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae [pars],
ut ante dictum est, [et regionum latitudine et multitudine hominum] tertia pars
Galliae est [aestimanda], cum intellegeret in iis locis sibi bellum gerendum ubi paucis
ante annis L. Valerius Praeconinus legatus exercitu pulso interfectus esset atque
unde L. Manlius proconsul impedimentis amissis profugisset, non mediocrem sibi
diligentiam adhibendam intellegebat. [2] Itaque re frumentaria provisa, auxiliis
equitatuque comparato, multis praeterea viris fortibus Tolosa et Carcasone et
Narbone, quae sunt civitates Galliae provinciae finitimae, ex his regionibus
nominatim evocatis, in Sotiatium fines exercitum introduxit. [3] Cuius adventu
cognito Sotiates magnis copiis coactis, equitatuque, quo plurimum valebant, in
itinere agmen nostrum adorti primum equestre proelium commiserunt, [4] deinde
equitatu suo pulso atque insequentibus nostris subito pedestres copias, quas in
convalle in insidiis conlocaverant, ostenderunt. Hi nostros disiectos adorti proelium
renovarunt.
[19] Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis freti in sua
virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri autem quid sine
imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce efficere possent perspici
cuperent; tandem confecti vulneribus hostes terga verterunt. [2] Quorum magno
numero interfecto Crassus ex itinere oppidum Sotiatium oppugnare coepit. Quibus
fortiter resistentibus vineas turresque egit. [3] Illi alias eruptione temptata, alias
cuniculis ad aggerem vineasque actis (cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani,
propterea quod multis locis apud eos aerariae secturaeque sunt), ubi diligentia
nostrorum nihil his rebus profici posse intellexerunt, legatos ad Crassum mittunt
seque in deditionem ut recipiat petunt. Qua re impetrata arma tradere iussi faciunt.
[20] Atque in eam rem omnium nostrorum intentis animis alia ex parte oppidi
Adiatunnus, qui summam imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi soldurios
appellant, [2] quorum haec est condicio, ut omnibus in vita commodis una cum iis
fruantur quorum se amicitiae dediderint, si quid his per vim accidat, aut eundem
casum una ferant aut sibi mortem consciscant; [3] neque adhuc hominum memoria
repertus est quisquam qui, eo interfecto cuius se amicitiae devovisset, mortem
recusaret - [4] cum his Adiatunnus eruptionem facere conatus clamore ab ea parte
munitionis sublato cum ad arma milites concurrissent vehementerque ibi pugnatum
esset, repulsus in oppidum tamen uti eadem deditionis condicione uteretur a Crasso
impetravit.
[21] Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium profectus
est. [2] Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et manu munitum
paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant, legatos quoque
versus dimittere, coniurare, obsides inter se dare, copias parare coeperunt. [3]
Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae sunt citerioris Hispaniae finitimae
Aquitaniae: inde auxilia ducesque arcessuntur. [4] Quorum adventu magna cum
auctoritate et magna [cum] hominum multitudine bellum gerere conantur. [5] Duces
vero ii deliguntur qui una cum Q. Sertorio omnes annos fuerant summamque
scientiam rei militaris habere existimabantur. [6] Hi consuetudine populi Romani loca
capere, castra munire, commeatibus nostros intercludere instituunt. [7] Quod ubi
Crassus animadvertit, suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et
vagari et vias obsidere et castris satis praesidii relinquere, ob eam causam minus
commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies hostium numcrum
augeri, non cunctandum existimavit quin pugna decertaret. [8] Hac re ad consilium
delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum diem pugnae constituit.
[22] Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis in mediam
aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat. [2] Illi, etsi propter
multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque nostrorum se tuto dimicaturos
existimabant, tamen tutius esse arbitrabantur obsessis viis commeatu intercluso sine
vulnere victoria potiri, [3] et si propter inopiam rei frumentariae Romani se recipere
coepissent, impeditos in agmine et sub sarcinis infirmiores animo adoriri cogitabant.
[4] Hoc consilio probato ab ducibus, productis Romanorum copiis, sese castris
tenebant. [5] Hac re perspecta Crassus, cum sua cunctatione atque opinione timoris
hostes nostros milites alacriores ad pugnaudum effecissent atque omnium voces
audirentur expectari diutius non oportere quin ad castra iretur, cohortatus suos
omnibus cupientibus ad hostium castra contendit.
[23] Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores vallo
munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non multum Crassus
confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad aggerem caespitibus
comportandis speciem atque opinionem pugnantium praeberent, cum item ab
hostibus constanter ac non timide pugnaretur telaque ex loco superiore missa non
frustra acciderent, [2] equites circumitis hostium castris Crasso renuntiaverunt non
eadem esse diligentia ab decumana porta castra munita facilemque aditum habere.
[24] Crassus equitum praefectos cohortatus, ut magnis praemiis pollicitationibusque
suos excitarent, quid fieri vellet ostendit. [2] Illi, ut erat imperatum, eductis iis
cohortibus quae praesidio castris relictae intritae ab labore erant, et longiore itinere
circumductis, ne ex hostium castris conspici possent, omnium oculis mentibusque ad
pugnam intentis celeriter ad eas quas diximus munitiones pervenerunt [3] atque his
prorutis prius in hostium castris constiterunt quam plane ab his videri aut quid rei
gereretur cognosci posset. [4] Tum vero clamore ab ea parte audito nostri
redintegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae accidere consuevit, acrius
impugnare coeperunt. [5] Hostes undique circumventi desperatis omnibus rebus se
per munitiones deicere et fuga salutem petere contenderunt. [6] Quos equitatus
apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex Aquitania
Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta, multa nocte se in castra
recepit.
[25] Hac audita pugna maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque ultro
misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii, Vocates, Tarusates,
Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates: [2] paucae ultimae nationes
anni tempore confisae, quod hiems suberat, id facere neglexerunt.
[26] Eodem fere tempore Caesar, etsi pmpe exacta iam aestas erat, tamen, quod
omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent neque ad eum
umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum celeriter confici posse eo
exercitum duxit; qui longe alia ratione ac reliqui Galli bellum gerere coeperunt. [2]
Nam quod intellegebant maximas nationes, quae proelio contendissent, pulsas
superatasque esse, continentesque silvas ac paludes habebant, eo se suaque omnia
contulerunt. [3] Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque
munire instituisset neque hostis interim visus esset, dispersis in opere nostris subito
ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum fecerunt. [4] Nostri
celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt et compluribus interfectis longius
impeditioribus locis secuti paucos ex suis deperdiderunt.
[27] Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis inermibus
imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem eam materiam
quae erat caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo ad utrumque latus
extruebat. [2] Incredibili celeritate magno spatio paucis diebus confecto, cum iam
pecus atque extrema impedimenta a nostris tenerentur, ipsi densiores silvas
peterent, eius modi sunt tempestates consecutae uti opus necessario intermitteretur
et continuatione imbrium diutius sub pellibus milites contineri non possent. [3]
Itaque vastatis omnibus eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar exercitum
reduxit et in Aulercis Lexoviisque, reliquis item civitatibus quae proxime bellum
fecerant, in hibernis conlocavit.