tag:blogger.com,1999:blog-173320512011-12-13T19:56:31.564-08:00Adolfo Catralhttp://www.blogger.com/profile/10738236054509496915noreply@blogger.comBlogger51100tag:blogger.com,1999:blog-17332051.post-1128160375598859702005-10-01T02:49:00.000-07:002005-10-01T02:52:55.620-07:00COMMENTARIUS SEXTUS<br />[1] Multis de causis Caesar maiorem Galliae motum exspectans per M. Silanum, C.<br />Antistium Reginum, T. Sextium legatos dilectum habere instituit; [2] simul a Cn.<br />Pompeio proconsule petit, quoniam ipse ad urbem cum imperio rei publicae causa<br />remaneret, quos ex Cisalpina Gallia consulis sacramento rogauisset. ad signa<br />conuenire et ad se proficisci iuberet, [3] magni interesse etiam in reliquum tempus<br />ad opinionem Galliae existimans tantas uideri Italiae facultates, ut, si quid esset in<br />bello detrimenti acceptum, non modo id breui tempore sarciri, sed etiam maioribus<br />augeri copiis posset. [4] Quod cum Pompeius et rei publicae et amicitiae tribuisset,<br />celeriter confecto per suos dilectu tribus ante exactam hiemem et constitutis et<br />adductis legionibus duplicatoque earum cohortium numero, quas cum Q. Titurio<br />amiserat, et celeritate et copiis docuit, quid populi Romani disciplina atque opes<br />possent.<br />[2] Interfecto Indutiomaro, ut docuimus, ad eius propinquos a Treueris imperium<br />defertur. Illi finitimos Germanos sollicitare et pecuniam polliceri non desistunt. [2]<br />Cum a proximis impetrare non possent, ulteriores temptant. Inuentis nonnullis<br />ciuitatibus iureiurando inter se confirmant obsidibus de pecunia cauent; Ambiorigem<br />sibi societate et foedere adiungunt. [3] Quibus rebus cognitis Caesar, cum undique<br />bellum parari uideret, Neruios, Aduatucos, Menapios adiunctis Cisrhenanis omnibus<br />Germanis esse in armis, Senones ad imperatum non uenire et cum Carnutibus<br />finitimis ciuitatibus consilia communicare, a Treueris Germanos crebris legationibus<br />sollicitari, maturius sibi de bello cogitandum putauit.<br />[3] Itaque nondum hieme confecta proximis quattuor coactis legionibus de<br />improuiso in fines Neruiorum contendit [2] et, priusquam illi aut conuenire aut<br />profugere possent, magno pecoris atque hominum numero capto atque ea praeda<br />militibus concessa uastatisque agri in deditionem uenire atque obsides sibi dare<br />coegit. [3] Eo celeriter confecto negotio rursus in hiberna legiones reduxit. [4]<br />Concilio Galliae primo uere, ut instituerat, indicto cum reliqui praeter Senones,<br />Carnutes Treueros uenissent, initium belli ac defectionis hoc esse arbitratus, ut<br />omnia postponere uideretur, concilium Lutetiam Parisiorum transfert. [5] Confines<br />erant hi Senonibus ciuitatem patrum memoria coniunxe; rant, sed ab hoc consilio<br />afuisse existimabantur. [6] Hac re pro suggestu pronuntiata eodem die cum<br />legionibus in Senones proficiscitur magnisque itineribus eo peruenit.<br />[4] Cognito eius aduentu Acco, qui princeps eius consilii fuerat, iubet in oppida<br />multitudinem conuenire. Conantibus, priusquam id effici posset, adesse Romanos<br />nuntiatur. [2] Necessario sententia desistunt legatosque deprecandi causa ad<br />Caesarem mittunt; adeunt per Haeduos, quorum antiquitus erat in fide ciuitas. [3]<br />Libenter Caesar petentibus Haeduis dat ueniam excusationem accipit, quod aestiuum<br />tempus instantis belli, non quaestionis esse arbitratur. [4] Obsidibus imperatis C hos<br />Haeduis custodiendos tradit. [5] Eodem Carnutes legatos obsidesque mittnnt usi<br />deprecatoribus Remis, quorum erant in clientela; eadem ferunt responsa. [6] Peragit<br />concilium Caesar equitesque imperat civitatibus.<br />[5] Hac parte Galline parata totus et mente et animo in bellum Treverorum et<br />Ambiorigis insistit. [2] Cavarinum cum equitatu Senonum secum proficisci iubet ne<br />quis aut ex huius iracundia aut ex eo, quod meruerat, odio civitatis motus exsistat.<br />[3] His rebus: constitutis quod pro explorato habebat Ambiorigem proelio uon esse<br />contenturum, reliqua eins consilia animo circumspiciebat. [4] Erant Menapii propinqui<br />Eburonum finibus, perpetuis paludibus silvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad<br />Caesarem legatos numquam miserant. Cum his esse hospitium Ambiorigi sciebat;<br />item per Treveros venisse Germanis in amicitiam cognoverat. [5] Haec prius illi<br />detrahenda auxilia, existimabat, quam ipsum bello lacesseret, ne desperata salute<br />aut se in Menapios abderet aut cum Transrhenanis congredi cogeretur. [6] Hoc inito<br />consilio totius exercitus impedimenta ad Labienum in Treveros mittit duasque ad<br />eum legiones proficisci iubet; ipse cum legionibus expeditis quinque in Menapios<br />proficiscitur. [7] Illi nulla coacta manu loci praesidio freti in silvas paludesque<br />confugiunt suaque eodem conferunt.<br />[6] Caesar partitis copiis cum C. Fabio legato et M. Crasso quaestore celeriter<br />exectis pontibus adit tripertito, aedificia vicosque incendit, magno pecoris atque<br />hominum numero potitur. [2] Quibus rebus coacti Menapii legatos ad eum pacis<br />petendae causa mittunt. [3] Ille obsidibus acceptis hostium se habiturum numero<br />confirmat, si aut Ambiorigem aut eius legatos finibus suis recepissent. [4] His<br />confirmatis rebus Commium Atrebatem cum equitatu eustodis loco in Menapiis<br />relinqnit, ipse in Trexeros proficiscitur.<br />[7] Dum haec a Caesare geruntur, Treveri magnis coactis peditatus equitatusque<br />copiis Labienum cum una legione, quae in eorum finibus hiemabat, adoriri parabant;<br />[2] iamque ab eo non longius bidui vix aberant, cum duas venisse legiones missu<br />Cacsaris cognoscunt. [3] Positis castris a milibus passuum xv auxilia Germanorum<br />exspectare constituunt. [4] Labienus hostium cognito consilio sperans temeritate<br />eorum fore aliquam dimicandi facultatem, praesidio quinque cohortium impedimentis<br />relicto cum xxv cohortibus magnoque equitatu contra hostem proficiscitur et mille<br />passuum intermisso spatio castra communit. [5] Erat inter Labienum atque hostem<br />difficili transitu flumen ripisque praeruptis. Hoc neque ipse trlmsire habebat in animo<br />neque hostes transituros existimabat. Augebatur auxiliorum cotidie spes. [6]<br />Loquitur in consilio palam, quoniam Germani adpropinquare dicantur, sesc suas<br />exercitusque fortunas in dubium non devocaturum et postero die prima luce castra<br />moturum. [7] Celeriter haec ad hostes deferuntur, ut ex magno Gallorum equitatus<br />numero nonnullos Gallicis rebus favere natura cogebat. [8] Labienus noctu tribunis<br />militum primisque ordinibus convocatis, quid sui sit consilii, proponit et, quo facilius<br />hostibus timoris det suspicionem, maiore strepitu et tumultu, quam populi Romani<br />fert consuetudo, castra moveri iubet. His rebus fugae similem profectionem efficit.<br />[9] Haec quoque per exploratores ante lucem in tanta propinquitate castrorum ad<br />hostes deferlmtur.<br />[8] Vix agmen novissimum extra mimitiones processerat, cum Galli collortati inter<br />se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent - longum esse perter ritis Romanis<br />Germanorum auxilium exspectare neque suam pati dignitatem, ut tantis copiis tam<br />exiguam manum, praesertim fugientem atque impeditam, adoriri non audeant -<br />flumen transire et iniquo loco committere proelium non dubitant. [2] Quae fore<br />suspicatus Labienus, ut omnes citra flumen eliceret, eadem usus simulatione itineris<br />p]acidc progrediebatur. [3] Tum praennissis pnlllum impedimelltis atque in tumulo<br />quodam conlocntis. `Habetis', iuquit, `milites, quam petistis, facultatem: hostem<br />impedito atque iniquo loco tenetis: [4] praestate eandem uobis ducibus virtutem,<br />quam saepeuumero imperatori praestitistis, atque illum adesse [5] et haec coram<br />cernere existimate.' Simul signa ad hostem converti aciemque derigi iubet; paucis<br />turmis praesidio ad impedimenta dimissis reliquos equites ad latera disponit. [6]<br />Celeriter nostri clamore sublato pila iu hostes immittunt. Illi ubi praeter spem, quos<br />modo fugere credebant, infestis signis ad se ire viderunt, impetum ferre non<br />potuerunt ac primo concursu in fugam coniecti proximas silvas petiverunt. [7] Quos,<br />Labienus equitatu consectatus magno numero interfecto, compluribus captis paucis<br />post diebus civitatem recepit. Nam Germani, qui auxilio veniebant, percepta<br />Treverorum fuga sese domum receperunt. [8] Cum his propinqui Indutiomarir qui<br />defectionis auctores fuerant, comitati eos ex civitate excesserunt. [9] Cingetorigi,<br />quem ab initio permansisse in officio demonstravimus, principatus atque imperium<br />est traditum.<br />[9] Caesar postquam ex Menapiis in Treveros venit, duabus de causis Rhenum<br />transire constituit; quarum una erat, [2] quod auxilia contra se Treveris miserant,<br />altera, ne ad eos Ambiorix receptum haberet. [3] His constitutis rebus paulum supra<br />eum locum, quo ante exercitum traduxerat, facere pontem instituit. [4] Nota atque<br />instituta ratione magno militum studio paucis diebus opus efficitur. [5] Firmo in<br />Treveris ad pontem praesidio relicto, ne quis ab his subito motus oriretur, reliquas<br />copias equitatnmque traducit. [6] Ubii, qui ante obsides dederant atque in<br />deditionem venerant, purgandi sui causa ad eum legatos mittunt, qui doceant neque<br />auxilia ex sua civitate in Treveros missa neque ab se fidem laesam; [7] petunt atque<br />orant, ut sibi parcat, ne communi odio Germanorum innocentes pro nocentibus<br />poenas pendant; si amplius obsidum velit dari, pollicentur. [8] Cognita Caesar causa<br />reperit ab Suebis auxilia missa esse; Ubiorum satisfactionem accipit, aditus viasque<br />in Suebos perquirit.<br />[10] Interim paucis post diebus fit ab Ubiis certior Suebos omnes in unum locum<br />copias cogere atque iis nationibus, quae sub eorum sunt imperio, denuntiare, ut<br />auxilia peditatus equitatusque mittant. [2] His cognitis rebus rem frumentariam<br />providet, castris idoneum locum deligit; Ubiis imperat, ut pecora deducant suaque<br />omnia ex agris in oppida conferant, sperans barbaros atque imperitos homines inopia<br />cibariorum adductos ad iniquam pugnandi condicionem posse deduci; [3] mandat, ut<br />crebros exploratores in Suebos mittant, quaeque apud eos gerantur, cognoscant. [4]<br />Illi imperata faciunt et paucis diebus intermissis referunt: Suebos omnes,<br />posteaquam certiores nuntii de exercitu B.omanorum venerint, cum omnibus suis<br />sociorumque copiis quas coegissent, penitus ad extremos fines se recepisse; [5]<br />silvam esse ibi infinita magnitudine, quae appellatur Bacenis; hanc longe introrsus<br />pertinere et pro nativo muro obiectam Cheruscos ab Suebis Suebosque a Cheruscis<br />iniuriis incursionibusque prohibere; ad eius initium silvae Suebos adventum<br />Romanorum exspectare constituisse.<br />[11] Quoniam ad hunc locum perventum est, non alienum esse videtur de Galliae<br />Germaniaeque moribus et, quo differant hae nationes inter sese, proponere. [2] In<br />Gallia non solum in omnibus civitatibus atque in omnibus pagis partibusque, sed<br />paene etiam in singulis domibus factiones sunt, [3] earumque factionum principes<br />sunt, qui summnm auctoritatem eorum indicio habere existimantur, quornm ad<br />arbitrium iudiciumque summa omnium rerum consiliorumque redeat. [4] Idque eius<br />rei causa autiquitus instihltnm videtur, ne quis ex plebe contra potentiorem auxilii<br />egeret; suos enim quisque opprimi et circumveniri non patitur neque, aliter si faciat,<br />ullam inter SllOS habet auctoritatem. [5] Haec eadem ratio est in snmma totius<br />Galliae; namque omnes civitates in partes divisae snnt duas.<br />[12] Cum Caesar in Galliam venit, alterius factionis principes erant Haedui, nlterius<br />Sequani. [2] Hi cum per se minus valerent, quod summa auctoritas antiquitus erat in<br />Haeduis magnaeque eorum erant clientelae, Germanos atque Ariovistum sibi<br />adiunxerant eosque ad se magnis iacturis pollicitationibusque perduxerant. [3]<br />Proeliis vero compluribus factis secundis atque omni nobilitate Haeduorum interfecta<br />tantum potentia antecesserant, [4] ut magnam partem clientium ab Haeduis ad se<br />traducerent obsidesque ab iis principum filios acciperent et publice iurare cogerent<br />nihil se contra Sequanos consilii inituros et partem finitimi agri per vim occupatam<br />possiderellt Galliaeque totius principatum obtinerent. [5] Qua necessitate adductus<br />Divitiacus auxilii petendi causa Romam ad senatum profectus infecta re redierat. [6]<br />Adventu Caesaris facta eommutatione rerum, obsidibus Haeduis redditis, veteribus<br />clientelis restitutis, novis per Caesarcm comparatis, quod hi, qui se ad eorum<br />amicitiam adgregaverant, meliore condicione atque aequiore imperio se uti videbant,<br />reliquis rebus eorum gratia dignitateque amplificata, Sequani principatum dimiserant.<br />[7] In eorum locum Remi successerant; quos quod adaequare apud Caesarem gratia<br />intellegebatur, ii, qui propter veteres iuimicitias nullo modo cum Haeduis colliungi<br />poterant, se Remis in clientelam dicahant. [8] Hos illi diligenter tuebantur; ita et<br />novam et repente collectam auctoritatem teneballt. [9] Eo tum statu res erat, ut<br />longe principes haberentur Haedui, secundum locum dignitatis Remi obtinerent.<br />[13] In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque honore, genera<br />sunt duo. Nam plebes paene servorum habetur loco, quae nihil audet per se, nulli<br />adhibetur concilio. [2] Plerique, cum aere alieno aut magnitudine tributorum aut<br />iniuria potentiorum premuntur, sese in servitutem dicant nobilibus, quibus in hos<br />eadem omnia sunt iura, quae dominis in servos. [3] Sed de his duobus generibus<br />alterum est druidum, aIterum equitum. [4] Illi rebus divinis intersunt, sacrificia<br />publica ac privata procurant, religiones interpretantur; ad eos magnus adulescentium<br />numerus disciplinae causa concurrit, magnoque hi sunt apud eos honore. [5] Nam<br />fere de omnibus controversiis publicis privatisque constituunt, et si quod est<br />admissum facinus, si caedes facta, si de hereditate, de finibus controversia est, idem<br />decernunt, praemia poenasque constituunt; [6] si qui aut privatus aut populus<br />eorum decreto non stetit, sacrificiis interdicunt. Haec poena apud eos est gravissima.<br />[7] Quibus est interdictum, hi numero impiorum ac sceleratorum habentur, his<br />omnes decedunt, aditum eorum sermonemque defugiunt, ne quid ex contagione<br />incommodi accipiant, neque his petentibus ius redditur neque honos ullus<br />communicatur. [8] His autem omnibus druidibus praeest unus, qui summam inter<br />eos habet auctoritatem. [9] Hoc mortuo aut, si qui ex reliquis excellit dignitate,<br />succedit aut, si sunt plures pares, suffragio druidum deligitur, nonnumquam etiam<br />armis de principatu contendunt. [10] Hi certo anni tempore in finibus Carnutum,<br />quae regio totius Galliae media habctur, considunt in loco consecrato. Huc omnes<br />undique, qui controversias habent, conveniunt eorumque decretis iudiciisque parent.<br />[11] Disciplina in Britannia reperta atque inde in Galliam translata esse existimatur,<br />et nunc, qui diligentius eam rem cognoscere volunt, plerumque illo discendi causa<br />proficiscuntur.<br />[14] [2] Tantis excitati praemiis et sua sponte multi in disciplinam conveniunt et a<br />parentibus propinquisque mittuntur. [3] Magnum ibi numerum versuum ediscere<br />dicuntur. Itaque annos nonnulli vicenos in disciplina permanent. Neque fas esse<br />existimant ea litteris mandare, cum in reliquis fere rebus, publicis privatisque<br />rationibus, Graecis litteris utantur. [4] Id mihi duabus de causis instituisse videntur,<br />quod neque in vulgum disciplinam efferri velint neque eos, qui discunt, litteris<br />confisos minus memoriae studere, quod fere plerisque accidit, ut praesidio litterarum<br />diligentiam in perdiscendo ac memoriam remittant. [5] In primis hoc volunt<br />persuadere, non interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios, atque<br />hoc maxime ad virtutem excitari putant metu mortis neglecto. [6] Multa praeterea<br />de sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de rerum<br />natura, de deorum immortalium vi ac potestate disputant et iuventuti tradunt.<br />[15] Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus atque aliquod bellum incidit, quod<br />ante Caesaris adventum fere quotannis accidere solebat, uti aut ipsi iniurias inferrent<br />aut inlatas propulsarent, omnes in bello versantur, [2] atque eorum ut quisque est<br />genere copiisque amplissimus, ita plurimos circum se ambactos clientesque habet.<br />Hanc unalll gratiam potentiamqlle noverunt.<br />[16] Natio est omnis Gnllornm admodum dedita religionibus, [2] atque ob eam<br />causam, qui sunt adfecti gravioribus morbis quique in proeliis periculisque versantnr,<br />aut pro victimis homines immolant nnt se immolaturos vovent administlisque ad ea<br />sacrificia druidibus utuntur, [3] quod, pro vita hominis nisi hominis vita reddatur,<br />non posse deorum immortalium numen placari arbitrantur, publiceque eiusdem<br />generis habent instituta sacrificia. [4] Alii immani magnitudine simulacra habent,<br />quorum contexta viminibus membra vivis hominibus complent; quibus succensis<br />circumventi flamma exanimantur homines. [5] Supplicia eorum, qui in furto aut<br />latrocinio aut alia qua noxia sint comprehensi, gratiora dis immortalibus esse<br />arbitrantur; sed cum eius generis copia deficit, etiam ad innocentium supplic;a<br />descendunt.<br />[17] Deum maxime Mercurium coluut; huius sunt plurima simulacra, hunc omnium<br />inventorem artium ferunt, hunc viarum atque itinerum ducem, hunc ad quaestus<br />pecuniae mercaturasque habere vim maEimam arbitrantur; post hunc Apollinem et<br />Martem et Iovem et Minervam. [2] De his eandem fere quam reliquae gentes,<br />habent opinionem: Apollinem morbos depellere, Minervam operum atque artificiorum<br />initia tradere Iovem imperium caelestium tenere, Martem bella regere [3] Huic, cum<br />proeho dimicare constituerunt, ea, quae bello ceperint, plerumque devovent; cum<br />superaverunt, animalia capta immolant, reliquas res in unum locum conferunt. [4]<br />Multis in civitatibus harum rerum exstructos tumulos locis consecratis conspicari<br />licet; neque saepe accidit, [5] ut neglecta quispiam religione aut capta apud se<br />occultare aut posita tollere auderet, gravissimumque ei rei supplicium cum cruciaru<br />constitutum est.<br />[18] Galli se omnes ab Dite patre prognatos praedicant idque ab druidibus proditum<br />dicunt. [2] Ob eam causam spatia omnis temporis non numero dierum. sed noctium<br />finimlt; dies natales et mensium et annorum initia sic observant, ut noctem dies<br />subsequatur. [3] In reliquis vitae institutis hoc fere ab reliquis dixerunt, quod suos<br />liberos, nisi cum adoleverunt, ut munus militiae sustinere possint, palam ad se adire<br />non patiuntur filiumque puerili aetate in publico in conspectu patris adsistere turpe<br />ducunt.<br />[19] Viri quantas pecunias ab uxoribus dotis I nomine acceperunt, tantas ex suis<br />bonis aestimatione facta cum dotibus communicant. [2] Huius omnis pecu - niae<br />coniunctim ratio habetur fructusque servantur; uter eorum vita superavit, ad eum<br />pars utriusque cum fructibus superiorum temporum pervenit. [3] Viri in usores, sicuti<br />in liberos, vitae necisque habent potestatem; et cum pater familiae inlustriore loco<br />natus decessit, eius propinqui conveniunt et, de morte si res in suspicionem venit, de<br />uxoribus in servilem modum quaestionem habent et, si compertum est, igni atque<br />omnibus tormentis excruciatas interficiunt. [4] Funera sunt pro cultu Gallorum<br />magnifica et sumptuosa; omniaque, quae vivis cordi fuisse arbitrantur, in ignem<br />inferunt, etiam animalia, [5] ac paulo supra hanc memo- riam servi et clientes, quos<br />ab iis dilectos esse constabat, iustis funeribus confectis una cremabantur.<br />[20] Quae civitates commodius suam rem publicam I administrare existimantur,<br />habent legibus sanctum, si quis quid de re publica a finitimis rumore aut fama<br />acceperit uti ad magistratum deferat neve cum quo alio communicet, [2] quod saepe<br />homines temerarios atque imperitos falsis rumoribus terreri et ad facinus impelli et<br />de summis rebus consilium capere cognitum est. [3] Magistratus, quae visa sunt,<br />occultunt, quaeque esse ex usu iudicaverunt, multitudiui produut. De re publica nisi<br />per concilium loqui non conceditur.<br />[21] Germani multnm ab hac consuetudine differunt. Nam neque druides habent,<br />qui rebus divinis praesint, neque sacrificiis student. [2] Deorum numero eos solos<br />ducunt, quos cernunt et quorum aperte opibus iuvantur, Solem et Vulcanum et<br />Lunam, reliquos ne fama quidem acceperunt. [3] Vita omnis in venationibus atque in<br />studiis rei militaris consistit; a parvis labori ac duritiae student. [4] Qui diutissime<br />impuberes permanserunt, maximam inter suos ferunt laudem: hoc staturam ali, hoc<br />vires nervosque confirmari putant. [5] Intra annum vero vicesimum feminae notitiam<br />habuisse in turpissimis habent rebus. Cuius rei nulla est occultatio, quod et<br />promiscue in fluminibus perluuntur et pellibus aut parvis renonum tegimentis utuntur<br />magna corporis parte mlda.<br />[22] Agri culturae non student, maiorque pars eorum victus in lacte, caseo, carne<br />consistit. [2] Neque quisquam agli modum certum aut fines habet proprios. sed<br />magistratus ac principes in annos singulos gentibus, cognationibus hominum quique<br />una coierlmt quantum et quo loco visum est agri, attribuunt atquŽ anno post alio<br />transire cogunt. [3] Eius rei multas adferunt causas: ne adsidua consuetudine capti<br />studium belli gerelldi agri cultura commutent; ne latos fines parare studeant<br />potentioresque humiliores possessionibus expell nt ne accuratius ad frigora atque<br />aestus vitandos aedificeut; ne qua oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re factiones<br />dissensiones nascuntur; [4] ut animi aequitate plebem contineat, cum suas quisque<br />opes cum potentissimis aequari videat.<br />[23] Civitatibus maxima laus est qu m latissime circum se V astatis finibus<br />solitudines habere. [2] Hoc proprium virtutis existimant, expulsos agris finitimos<br />cedere neque quemquam prope se audere consistere; [3] simul hoc se fore tutiores<br />arbitrantur repentinae incursionis timore sublato. [4] Cum bellum civitas aut inlatum<br />defendit aut infert, magistratus, qui ei bello praesint, ut vitae necisque habeaht<br />potestatem, deliguntur. [5] In pace nullus est communis magistratus, sed principes<br />regionum atque pagorum inter suos ius dicunt controversiasque minuunt. [6]<br />Latrocinia nullam habent infamiam, quae extra fines cuiusque civitatis fiunt, atque ea<br />iuventutis exercendae ac desidiae minuendae causa fieri praedicant. [7] Atque ubi<br />quis ex principibus in concilio dixit se ducem fore, qui sequi velint, profiteantur,<br />consurgunt ii, qui et causam et hominem probant, suumque auxilinm pollicentur<br />atque a multitudiue conlaudantur; [8] qui ex his secuti non sunt, in desertorum ac<br />proditorum numero ducuntur, omniumque his rerum postea fides derogatur. [9]<br />Hospitem violare fas non putant; qui quacumque de causa ad eos venerunt, ab<br />iniuria prohibent, sanctos habent, hisque omnium domus patent victusque<br />communicatur.<br />[24] Ac fuit antea tempus, cum Germanos Galli virtute superarent, ultro bella<br />inferrent, propter hominum multitudinem agrique inopiam trans Rhenum colonias<br />mitterent. [2] Itaque ea, quae fertilissima Germaniae sunt, loca circum Hercyniam<br />silvam, quam Eratostheni et quibusdam Graecis fama notam esse video, quam illi<br />Orcyniam appellant, Volgae Tectosages occupaverunt atque ibi consederunt; [3]<br />quae gens ad hoc tempus his sedibus sese continet summamque habet iustitiae et<br />bellicae laudis opinionem. [4] Nunc, quoniam in eadem inopia, egestate, patientia<br />qua ante, Germani permanent, [5] eodem victu et cultu corporis ante, Gallis autem<br />provinciarum propinquitus et transmarinarum rerum notitia multa ad copiam atque<br />usum largitur, [6] paulatim adsuefacti superali multisque victi proeliis ne se quidem<br />ipsi cum illis virtute comparant.<br />[25] Huius Hercyniae silvae, quae supra demollstrata est, latitudo novem dierum<br />iter expedito patet: non enim aliter finiri potest, neque mensuras itinerum noverunt.<br />[2] Oritur ab Helvetiorum et Nemetum et Rauracorum finibus rectaque fluminis<br />Danuvii regione pertinet ad fines Dacorum et Anartium; [3] hinc se flectit sinistrorsus<br />diversis a flumine regionibus multarumque gentium fines propter magnitudinem<br />attingit; [4] neque quisquam est huius Germaniae, qui se aut adisse ad initium eius<br />silvae dicat, cum dierum iter LX processerit, aut, quo ex loco oriatur, acceperit; [5]<br />multaque in ea genera ferarum nasci constat, quae reliquis in locis visa non sint, ex<br />quibus quae maxime dixerant a ceteris et memoriae prodenda videantul, haec sunt.<br />[26] Est bos cervi figura, cuius a media fronte inter aures unum cornu existit<br />excelsius magisque derectum his, quae nobis nota sunt, cornibus; ab eius summo<br />sicut palmae ramique late diffunduntur. [2] Eadem est feminae marisque natura,<br />eadem forma magnitudoque cornuum.<br />[27] Sunt item, quae appellantur alces. Harum est consimilis capris figura et<br />varietas pellium, sed magnitudine paulo antecedunt mutilaeque sunt cornibus et<br />crura sine nodis articulisque habent; [2] neque quietis causa procumbunt neque, si<br />quo adflictae casu conciderunt, erigere sese aut sublevare possunt. [3] His sunt<br />arbores pro cubilibus; ad eas se adplicant atque ita paulum modo reclinatae quietem<br />capiunt. [4] Quarum ex vestigiis cum est animadversum a venatoribus, quo se<br />recipere consuerint, omues eo loco aut ab radicibus subruunt aut accidunt arbores,<br />tantum ut summa species earum stantium relinquatur. [5] Huc cum se consuetudine<br />recliuaverunt, infirlllns urbores pondere adfligunt atque lma ipsae concidunt.<br />[28] Tertium est genus eorum, qui uri appellantur. Hi sunt magnitudine paulo infra<br />elephantos, specie et colore et figura tauri. [2] Magna vis eorum est et magna<br />velocitas; neque homini neque ferae, quam conspexerunt, parcunt. [3] Hos studiose<br />foveis captos interficiunt: hoc se labore durant adulescentes atque hoc genere<br />venationis exercent, et qui plurimos ex his interfecerunt, relatis in publicum cornibus<br />quae sint testimonio, magnam ferunt laudem. [4] Sed adsuescere ad homines et<br />mansuefieri ne parvuli quidem excepti possunt. [5] Amplitudo cornuum et figura et<br />species multum ab nostrorum boum cornibus differt. [6] Haec studiose conqnisita ab<br />labris argento eircumcludunt atque in amplissimis epulis pro poculis utuntur.<br />[29] Caesar postquam per Ubios exploratores L comperit Suebos sese in silvas<br />recepisse, inopiam frumenti veritus, quod, ut supra demonstravimus, minime<br />homines Germani agri culturae student, constituit non progredi longius; [2] sed ne<br />omnino metum reditus SUi barbaris tolleret atque ut eorum auxilia tardaret, reducto<br />exercitu partem ultimam pontis, quae ripas Ubiorum contingebat, [3] in longitudinem<br />pedum cc res- cindit atque in extremo ponte turrim tabulntorum quattuor constituit<br />praesidiumque cohortium XII pontis tuendi causa ponit magnisque eum locum<br />munitionibus firmat. Ei loco praesidioque C. Volcacium Tullum adulescentem<br />praefecit. [4] Ipse, cum maturescere frumenta inciperent, ad bellum Ambiorigis<br />profectus per Arduennam silvam, quae est totius Galliae maxima atque ab ripis Rheni<br />finibusque Treverorum ad Nervios pertinet milibusque amplius D in longitudinem<br />patet, L. Minucium Basilum cum omni equitatu praemittit, si quid celeritate itineris<br />atque oportunitate temporis proficere posset; [5] monet, ut ignes in castris fieri<br />prohibeat, ne qua eius adventus procul significatio fiat; sese confestim subsequi<br />dicit.<br />[30] Basilus, ut imperatum est, facit. Celeriter contraque omnium opinionem<br />confecto itinere multos in agris inopinantes deprehendit; eorum indicio ad ipsum<br />Ambiorigem contendit, quo in loco cum paucis equitibus esse dicebatur. [2] Multum<br />cum in omnibus rebus tum in re militari potest Fortuna. Nam sicut magno accidit<br />casu, ut in ipsum incautum etiam atque imparatum incideret priusque eius adventus<br />ab hominibus videretur, quam fama ac nuntius adventus adferretur, sic magnae fuit<br />fortunae omni militari instrumento, quod circum se habebat, erepto, raedis equisque<br />comprehensis ipsum effugere mortem. [3] Sed hoc factum est, quod aedificio<br />circumdato silva, ut SUllt fere domicilia Gallorum, c ui vitandi aestus causa<br />plerumque silvarum ac fluminum petunt propinquitates, cormites familiaresque eius<br />angusto in loco paulisper equitum nostrorum vim sustinuerunt. [4] His pugnantibus<br />illum in equum quidam ex suis intulit; fugientem silvae texerunt. Sic et ad<br />subeundum periculum et ad vitandum multum Fortuna valuit.<br />[31] Ambiorix copias suas iudicione non conduxerit, quod proelio dimicandum non<br />existimarit, an tempore exclusus et repentino equitum adventu prohibitus, cum<br />reliquum exercitum subsequi crederet, dubium est. [2] Sed certe dimissis per agros<br />nuntiis sibi quemque consulere iussit. Quorum pars in Arduennam silvum, pars in<br />continentes pallldes profugit; [3] qui proximi Oceano fuerunt, hi insulis sese<br />occultaverunt, quas aestus efficere consueverunt; [4] multi ex suis finibus egressi se<br />suaque omnia alienissimis credideruut. [5] Catuvolcus, rex dimidiae partis<br />Eburonum, qui una cum Ambiorige consilium inierat, aetate iam confectus, cum<br />laborem belli aut fugae ferre non posset, omnibus precibus detestatus Ambiorigem,<br />qui eius consilii auctor fuisset, taxo, cuius magna in Gallia Germaniaque copia est, se<br />exanimavit.<br />[32] Segm Condrusique, ex gente et numero Germanorum, qui sunt inter Eburbnes<br />Treverosque, legatos ad Caesarem miserunt oratum, ne se in hostium mlmero<br />duceret neve omnium Germanorum, qui essent citra Rhenum, unam esse causam<br />iudicaret; nihil se de bello cogitasse, nulla Ambiorigi auxilia misisse. [2] Caesar<br />explorata re quaestione captivorum, si qui ad eos Eburones ex fuga convenissent, ad<br />se ut reducerentur, imperavit; si ita fecissent, fines eorum se violaturum negavit. [3]<br />Tum copiis in tres partes distributis impedimenta omnium legionum Aduatucam<br />contulit. Id castelli nomen est. [4] Hoc fere est in mediis Eburonum finibus, ubi<br />Titurius atque Aurunculeius hiemandi causa consederant. [5] Hunc cum reliquis<br />rebus locum probabat, tum quod superioris anni munitiones integrae manebant, ut<br />militum laborem sublevaret [6] Praesidio impedimentis legionem quartam decimam<br />reliquit, unam ex his tribus, quas proxime conscriptas ex Italia traduxerat. [7] Ei<br />legioni castrisque Q. Tullium, Ciceronem praefecit ccque equites ei attribuit<br />[33] Partito exercitll T. Lal ienum cum legionibus tribus ad Oceanuul velsus ill eas<br />partes, quae Mellapios attingunt, proficisci iubet, [2] C. Trebonium cum pari<br />legionum numero ad eam regionem, quae ad Aduatucos adiacet, [3] depopulandnm<br />mittit, ipse cum reliquis tribus ad flumen Scaldim, quod influit in Mosam,<br />extremasque Arduennae partes ire constituit, quo cum paucis equitibus profectum<br />Ambiorigem audiebat. [4] Discedens post diem septimum sese reversurum<br />confirmat, quam ad diem ei legioni, quae in praesidio relinquebatur, deberi<br />frumentum sciebat. [5] Labienum Treboniumque hortatur, si rei publicae commodo<br />facere possint, ad eam diem revertantur, ut rursus communicato consilio<br />exploratisque hostium rationibus aliud initium belli capere possint.<br />[34] Erat, ut supra demonstravimus, manus certa nulla, non oppidum, non<br />praesidium, quod se armis defenderet, sed in omnes partes dispersa multitudo. [2]<br />Ubi cuique aut vallis abdita aut locus silvestris aut palus impedita spem praesidii aut<br />salutis aliquam offerebat, consederat. [3] Haec loca vicinitatibus erant nota,<br />magnamque res diligentiam requirebat non in summa exercitus tuenda - nullum<br />enim poterat universis ab perterritis ac dispersis periculum accidere - sed in singulis<br />militibus conservandis; quae tamen ex parte res ad salutem exercitus pertinebat. [4]<br />Nam et praedae cupiditas multos longius evocabat et silvae incertis occultisque<br />itineribus confertos adire prohibebant. [5] Si negotium confici stirpemque hominum<br />sceleratorum interfici vellet, dimittendae plures manus diducendique erant milites;<br />[6] si contineri ad signa manipulos vellet, ut instituta ratio et consuetudo exercitus<br />Romani postulabat, locus ipse erat praesidio barbaris, neque ex: occulto insidiandi et<br />dispersos circumveniendi singulis deeerat audacia. [7] Ut in eius modi difficultatibus,<br />quantum diligentia provideri poterat, providebantur, ut potius in nocendo aliquid<br />omitteretur, etsi omnium animi ad ulciscendum ardebant, qnam cum aliquo militum<br />detrimento noceretur. [8] Dimittit ad filfitinlls civitates nuntios Caesar; omnes evocat<br />spc praedae ad diripienclos Eburones, ut potius in silvis Gallornm vita quam<br />legionarius miles periclitetur, simul ut magra multitudine circumfusa pro tali facinore<br />stirps ac nomen civitatis tollatur. [9] Magnus undique numerus celeriter convenit.<br />[35] Haec in omnibus Eburonum partibus gerebantnr, diesque adpetebat septimus,<br />quem ad diem Caesar ad impedimenta legionemque reverti constituerat. [2] Hic,<br />quantum in bello Fortuna possit et quantos adferat casus, cognosci potuit. [3]<br />Dissipatis ac perterritis hostibus, ut demonstravimus, manus erat nulla, quae parvam<br />modo causam timoris adferret. [4] Trans Rhenum ad Germanos pervenit fama diripi<br />Eburones atque ultro omnes ad praedam evocari. [5] Cogunt equitum duo milia<br />Sugambri, qui sunt proximi Rheno, a quibns receptos ex fuga Tencteros atque<br />Usipetes supra docuimus. [6] Transeunt Rhenum navibus ratibusque XXX milibus<br />passuum infra eum locum, ubi pons erat perfectus praesidiumque a Caesare<br />relictum; primos Eburonum fines adeunt; multos ex fuga dispersos excipiunt, magno<br />pecoris numero, cuius sunt cupidissimi barbari, potiuntur. [7] Invitati praeda longius<br />proceduut. Non hos paludes in bello latrociniisque natos, non silvae morantur.<br />Quibus in locis sit Caesar, ex captivis quaerunt; profectum longius reperiunt<br />omnemque exercitum discessisse cognoscunt. [8] Atque unus ex captivis, `Quid<br />vos', inquit, `hanc miseram ac tenuem sectamini praedam, quibus licet iam esse<br />fortunatissimos? [9] Tribus horis Aduatucam venire potestis; huc omnes suas<br />fortunas exercitus Romanorum contulit; praesidii tantum est, ut ne murus quidem<br />cingi possit neque quisquam egredi extra munitiones audeat.' [10] Oblata spe<br />Germani, quam nacti erant praedam, in occulto relinquunt; ipsi Aduatucam<br />contendunt usi eodem duce, cuius haec indicio cognoverant.<br />[36] Cicero, qui omnes superiores dies praeceptis Caesaris summa diligentia milites<br />in castris continuisset ac ne calonem quidem quemquam extra munitionem egredi<br />passus esset, septimo die diffidens de numero dierum Caesarem fidem servaturum,<br />quod longius eum progressum audiebat neque ulla de reditu eius fama adferebatur,<br />[2] simul eorum permotus vocibus, qui illius patientiam paene obsessionem<br />appellabant, [si quidem ex castris egredi non liceret,] nullum eius modi casum<br />exspectans, quo novem oppositis legionibus maximoque equitatu, dispersis ac paene<br />deletis hostibus in milibus passuum tribus offendi posset, quinque cohortes<br />frumentatum in proximas segetes mittit, quas inter et castra unus omnino collis<br />intererat. [3] Complures erant in castris ex legionibus aegli relicti; ex quibus qui hoc<br />spatio dierum convaluerant, circiter CCC, sub vexillo una mittuntur; [4] magna<br />praeterea multitudo calonum, magna vis iumentorum, quae in castris subsederat,<br />facta potestate sequitur.<br />[37] Hoc ipso tempore et casu Germani equites interveniunt protinusque eodem illo,<br />quo venerant, cursu ab decumana porta in castra inrumpere conantur; [2] nec prius<br />sunt visi obiectis ab ea parte silvis, quam castris adpropinquarent, usque eo ut qui<br />sub vallo tenderent mercatores, recipiendi sui facultatem non haberent. [3]<br />Inopinantes nostri re nova perturbantur, ac vix primum impetum cohors in statione<br />sustinet. [4] Circumfunduntur ex reliquis hostes partibus, si quem aditunu reperire<br />possint. [5] Aegre portas nostri tuentur; reliquos aditus locus ipse per se munitioque<br />defendit. [6] Totis trepidatur castris, atque alius ex alio causam tumultus quaerit;<br />neque quo signa ferantur, neque quam in partem quisque conveniat, proYident. [7]<br />Alius castra iam capta pronuntiat, alius deleto exercitu atque imperatore victores<br />barbaros venisse contendit; [8] plerique novas sibi ex loco religiones fingunt<br />Cottaeque et Iiturii calamitatem, qui in eodem occiderint castello! ante oculos<br />ponunt. [9] Tali timore omnibus perterritis confirmatur opinio barbaris, ut ex captivo<br />audierant, nullum esse intus praesidium. [10] Perrumpere nituntur seque ipsi<br />adhortantur, ne tautam fortunam ex manibus dimittant.<br />[38] Erat aeger in praesidio relictus Publius Sextius Baculus, qui primum pilum apud<br />Caesarem duxerat, GUiUS mentionem superioribus proeliis fecimus, ac diem iam<br />quintum cibo caruerat. [2] Hic diffisus suae atque omnium saluti inermis ex<br />tabernaculo prodit; videt imminere hostes atque in summo esse rem discrimine capit<br />arma a proximis atque in porta consistit. [3] Sequuntur hunc centuriones eius<br />cohortis, quae in statione erat; paulisper una proelium sustinent. [4] Relinquit<br />animus Sextium gravibus acceptis vulneribus deficiens; aegre per manus tractus<br />servatur. [5] Hoc spatio interposito reliqui sese confirmant tantum, ut in<br />munitionibus consistere audeant speciemque defensorum praebeant.<br />[39] Interim confecta frumentatione milites nostri clamorem exaudiunt; praecurrunt<br />equites; quanto res sit in periculo, cognoscunt. [2] Hic vero null munitio est, quae<br />perterritos recipiat; modo conscripti atque usus militaris imperiti ad tribunum militum<br />centurionesque ora convertunt; quid ab his praecipisltnr, exspectant. [3] Nemo est<br />tam fortis, quin rei novitate perturbetur. [4] Barbari signa procul conspicati<br />oppugnatiolle desistunt; redisse primo legiones credunt, quas longius discessisse ex<br />captivis cognoverant; postea despecta paucitate ex omnibus partibus impetum<br />faciuDt.<br />[40] Calones in proximum tumulum procnrrunt. Hinc celeriter deiecti se in signa<br />manipulosque coiciunt; eo magis timidos perterrent milites. [2] Alii, cuneo facto ut<br />celeriter perrumpant, censent, quoniam tam propinqua sint castra, et si pars aliqna<br />circumventa ceciderit, at reliquos servari posse confidlmt; [3] alii, ut in iugo<br />consistant atque eundem omnes ferant casum. [4] Hoc veteres non probant milites,<br />quos sub vexillo una profectos docuimus. Itaque inter se cohortati duce C. Trebonio,<br />equite Romano, qui eis erat praepositus, per medios hostes perrumpunt<br />incolumesque ad unum omnes in castra perveniunt. [5] Hos subsecuti calones<br />equitesque eodem impetu militum virtute servantur. [6] At ii qui in iugo constiterant,<br />nullo etiamnunc usu rei militaris percepto neque in eo, quod probaverant, consilio<br />permanere, ut se loco superiore defenderent, neque eam, quam prodesse aliis vim<br />celeritatemque viderant, imitari potuerunt, sed se in castra recipere conati iniquum<br />in locum demiserunt. [7] Centuriones, quorum nonnulli ex inferioribus ordinibus<br />reliquarum legionum virtutis causa in snperiores erant ordines huius legionis traducti,<br />ne ante partam rei militaris laudem amitterent, fortissime pugnantes concidernnt.<br />[8] Militum pars horum virtute submotis hostibus praeter spem incolumis in castra<br />pervenit, pars a barbaris circumventa periit.<br />[41] Germani desperata expugnatione castrorum, quod nostros iam constitisse in<br />munitionibus videbant, cum ea praeda, quam in silvis deposuerant, trans Rhenum<br />sese receperunt. [2] Ac tantus fuit etiam post discessum hostium terror, ut ea nocte,<br />cum C. Volusenus missus cum equitatu in castra venisset, fidem non faceret adesse<br />cum incolumi Caesarem exercitu. [3] Sic omnium animos timor occupaverat, ut<br />paene alienata mente deletis omnibus copiis equitatum tantum se ex fuga recepisse<br />dieerent neque incolumi excrcitu Germanos castra oppugnaturos fuisse<br />contenderent. [4] Quem timorem Caesaris adventus sustulit.<br />[42] Reversus ille, eventus belli non ignoralls, unilm, quod cohortes ex statione et<br />praesidio essent emissae, questus - ne minimo quidem casui locum relinqui debuisse<br />- multum Fortunam in repentino hostium adventu potuisse iudicavit, [2] multo etiam<br />amplius, quod paene ab ipso vallo portisque castrorum barbaros avertisset. [3]<br />Quarum omnium rerum maxime admirandum videbatur, quod Germani, qui eo<br />consilio Rhenum transierant, ut Ambiorigis fines depopularentur, ad castra<br />Romanorum delati optatissimllm Ambiorigi beneficium obtulerunt.<br />[43] Caesar rursns ad vexandos hostes profectus magno coacto equitum numero ex<br />finitimis civitatibus in omnes partes dimittit. [2] Omnes vici atque omnia aedificia,<br />quae quisque conspexerat, illcendebantur, pecora interficiebantur, praeda ex<br />omnibus locis agebatur; [3] frumenta non solum a tanta multitudine iumentorum<br />atque hominum consumebantur, sed etiam anni tempore atque imbribus<br />proeubuerant, ut, si qui etiam in praesentia se occnltassent, tamen his deducto<br />exercitu rerum omnium inopia perelmdum videretur. [4] Ac saepe in eum locum<br />velltum est tanto in omnes partes diviso equitatu, ut modo visuln ab se Ambiorigem<br />in fuga circumspicerent captivi nec plane etiam abisse ex conspectu contenderent, ut<br />spe consequeluli inlata atque infinito labore suscepto, [5] qui se summam a Caesare<br />gratiam inituros putarent, paene naturalll studio vincerent semperque paulum ad<br />summam filicitatem defuisse videretur, [6] atque ille latebris, aut silvis aut saltibus,<br />se eriperet et noctu occultatus alias regiones partesqne peteret non maiore equitum<br />praesidio quam quattuor, quibus solis vitam suam committere andebat.<br />[44] Tali modo vastatis regionibus exercitum Caesar duarum cohortium damno<br />Durocortorum Remorum reducit concilioque in eum locum Galliae indicto de<br />coniuratione Senonum et Carnutum quaestionem habere institlLit et de Accone, [2]<br />qui princeps eius consilii fuerat, graviore sententia pronuntiata more maiorum<br />supplicium sumpsit. Nonnulli iudicium veriti profugerunt. [3] Quibus cum aqua atque<br />igni interdixisset, duas legiones ad fines Treverorum, duas in Lingonibus, sex<br />reliquas in Senonum finibus Agedinci in hibernis conlocavit frumentoque exercitui<br />proviso, ut instituelat, in Italiam ad conventus agendos profectus est.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/17332051-112816037559885970?l=debellogallico.blogspot.com' alt='' /></div>Adolfo Catralhttp://www.blogger.com/profile/10738236054509496915noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-17332051.post-1128160139049815502005-10-01T02:46:00.000-07:002005-10-01T02:48:59.066-07:00COMMENTARIUS QUARTUS<br />[1] EA quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso consulibus,<br />Usipetes Germani et item Tencteri magna [cum] multitudine hominum flumen<br />Rhenum transierunt, non longe a mari, quo Rhenus influit. [2] Causa transeundi fuit<br />quod ab Suebis complures annos exagitati bello premebantur et agri cultura<br />prohibebantur.<br />[3] Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium. [4] Hi<br />centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia armatorum bellandi<br />causa ex finibus educunt. Reliqui, qui domi manserunt, se atque illos alunt; [5] hi<br />rursus in vicem anno post in armis sunt, illi domi remanent. [6] Sic neque agri<br />cultura nec ratio atque usus belli intermittitur. [7] Sed privati ac separati agri apud<br />eos nihil est, neque longius anno remanere uno in loco colendi causa licet. [8] Neque<br />multum frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt multum sunt in<br />venationibus; [9] quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione et libertate vitae,<br />quod a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti nihil omnino contra voluntatem<br />faciunt, et vires alit et immani corporum magnitudine homines efficit. [10] Atque in<br />eam se consuetudinem adduxerunt ut locis frigidissimis neque vestitus praeter pelles<br />habeant quicquam, quarum propter exiguitatem magna est corporis pars aperta, et<br />laventur in fluminibus.<br />[2] Mercatoribus est aditus magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant habeant,<br />quam quo ullam rem ad se importari desiderent. [2] Quin etiam iumentis, quibus<br />maxime Galli delectantur quaeque impenso parant pretio, Germani importatis non<br />utuntur, sed quae sunt apud eos nata, parva atque deformia, haec cotidiana<br />exercitatione summi ut sint laboris efficiunt. [3] Equestribus proeliis saepe ex equis<br />desiliunt ac pedibus proeliantur, equos eodem remanere vestigio adsue fecerunt, ad<br />quos se celeriter, cum usus est, recipiunt: [4] neque eorum moribus turpius<br />quicquam aut inertius habetur quam ephippiis uti. [5] Itaque ad quemvis numerum<br />ephippiatorum equitum quamvis pauci adire audent. [6] Vinum omnino ad se<br />importari non patiuntur, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines<br />atque effeminari arbitrantur.<br />[3] Publice maximam putant esse laudem quam latissime a suis finibus vacare<br />agros: hac re significari magnum numerum civitatum suam vim sustinere non posse.<br />[2] Itaque una ex parte a Suebis circiter milia passuum C agri vacare dicuntur. [3]<br />Ad alteram partem succedunt Ubii, quorum fuit civitas ampla atque florens, ut est<br />captus Germanorum; ii paulo, quamquam sunt eiusdem generis, sunt ceteris<br />humaniores, propterea quod Rhenum attingunt multum ad eos mercatores ventitant<br />et ipsi propter propinquitatem [quod] Gallicis sunt moribus adsuefacti. [4] Hos cum<br />Suebi multis saepe bellis experti propter amplitudinem gravitatem civitatis finibus<br />expellere non potuissent, tamen vectigales sibi fecerunt ac multo humiliores<br />infirmiores redegerunt.<br />[4] In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri, quos supra diximus; qui complures<br />annos Sueborum vim sustinuerunt, [2] ad extremum tamen agris expulsi et multis<br />locis Germaniae triennium vagati ad Rhenum pervenerunt, quas regiones Menapii<br />incolebant. Hi ad utramque ripam fluminis agros, aedificia vicosque habebant; [3]<br />sed tantae multitudinis adventu perterriti ex iis aedificiis quae trans flumen<br />habuerant demigraverant, et cis Rhenum dispositis praesidiis Germanos transire<br />prohibebant. [4] Illi omnia experti, cum neque vi contendere propter inopiam navium<br />neque clam transire propter custodias Menapiorum possent, [5] reverti se in suas<br />sedes regiones simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt atque omni<br />hoc itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantes Menapios oppresserunt,<br />[6] qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti sine metu trans<br />Rhenum in suos vicos remigraverant. [7] His interfectis navibus eorum occupatis,<br />prius quam ea pars Menapiorum quae citra Rhenum erat certior fieret, flumen<br />transierunt atque omnibus eorum aedificiis occupatis reliquam partem hiemis se<br />eorum copiis aluerunt.<br />[5] His de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum veritus, quod sunt in<br />consiliis capiendis mobiles et novis plerumque rebus student, nihil his committendum<br />existimavit. [2] Est enim hoc Gallicae consuetudinis, uti et viatores etiam invitos<br />consistere cogant et quid quisque eorum de quaque re audierit aut cognoverit<br />quaerant et mercatores in oppidis vulgus circumsistat quibus ex regionibus veniant<br />quas ibi res cognoverint pronuntiare cogat. [3] His rebus atque auditionibus permoti<br />de summis saepe rebus consula ineunt, quorum eos in vestigio paenitere necesse<br />est, cum incertis rumoribus serviant et pleri ad voluntatem eorum ficta respondeant.<br />[6] Qua consuetudine cognita Caesar, ne graviori bello, occurreret, maturius quam<br />consuerat ad exercitum proficiscitur. [2] Eo cum venisset, ea quas fore suspicatus<br />erat facta cognovit: [3] missas legationes ab non nullis civitatibus ad Germanos<br />invitatos eos uti ab Rheno discederent: omnia quae[que] postulassent ab se fore<br />parata. [4] Qua spe adducti Germani latius iam vagabantur et in fines Eburonum et<br />Condrusorum, qui sunt Treverorum clientes, pervenerant. [5] Principibus Gallice<br />evocatis Caesar ea quae cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis<br />permulsis et confirmatis equitatu imperato bellum cum Germanis gerere constituit.<br />[7] Re frumentaria comparata equitibusque delectis iter in ea loca facere coepit,<br />quibus in locis esse Germanos audiebat. [2] A quibus cum paucorum dierum iter<br />abesset, legati ab iis venerunt, quorum haec fuit oratio: [3] Germanos neque priores<br />populo Romano bellum inferre neque tamen recusare, si lacessantur, quin armis<br />contendant, quod Germanorum consuetudo [haec] sit a maioribus tradita,<br />Quicumque bellum inferant, resistere neque deprecari. Haec tamen dicere venisse<br />invitos, eiectos domo; [4] si suam gratiam Romani velint, posse iis utiles esse<br />amicos; vel sibi agros attribuant vel patiantur eos tenere quos armis possederint: [5]<br />sese unis Suebis concedere, quibus ne di quidem immortales pares esse possint;<br />reliquum quidem in terris esse neminem quem non superare possint.<br />[8] Ad haec Caesar quae visum est respondit; sed exitus fuit orationis: sibi nullam<br />cum iis amicitiam esse posse, si in Gallia remanerent; [2] neque verum esse, qui<br />suos fines tueri non potuerint alienos occupare; neque ullos in Gallia vacare agros<br />qui dari tantae praesertim multitudini sine iniuria possint; [3] sed licere, si velint, in<br />Ubiorum finibus considere, quorum sint legati apud se et de Sueborum iniuriis<br />querantur et a se auxilium petant: hoc se Ubiis imperaturus.<br />[9] Legati haec se ad suos relaturos dixerunt et re deliberata post diem tertium ad<br />Caesarem reversuros: interea ne propius se castra moveret petierunt. [2] Ne id<br />quidem Caesar ab se impetrari posse dixit. [3] Cognoverat enim magnam partem<br />equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi frumentandi causa ad Ambivaritos<br />trans Mosam missam: hos expectari equites atque eius rei causa moram interponi<br />arbitrabatur.<br />[10] [Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte quadam<br />ex Rheno recepta, quae appellatur Vacalus insulam efficit Batavorum, in Oceanum<br />influit [2] neque longius ab Oceano milibus passuum LXXX in Rhenum influit. [3]<br />Rhenus autem oritur ex Lepontiis, qui Alpes incolunt, et longo spatio per fines<br />Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum, Mediomatricorum, Tribocorum, Treverorum<br />citatus fertur et, [4] ubi Oceano adpropinquavit, in plures diffluit partes multis<br />ingentibus insulis effectis, quarum pars magna a feris barbaris nationibus incolitur,<br />[5] ex quibus sunt qui piscibus atque ovis avium vivere existimantur, multis capitibus<br />in Oceanum influit.]<br />[11] Caesar cum ab hoste non amplius passuum XII: milibus abesset, ut erat<br />constitutum, ad eum legati revertuntur; qui in itinere congressi magnopere ne<br />longius progrederetur orabant. [2] Cum id non impetrassent, petebant uti ad eos<br />[equites] qui agmen antecessissent praemitteret eos pugna prohiberet, sibique ut<br />potestatem faceret in Ubios legatos mittendi; [3] quorum si principes ac senatus sibi<br />iure iurando fidem fecisset, ea condicione quae a Caesare ferretur se usuros<br />ostendebant: ad has res conficiendas sibi tridui spatium daret. [4] Haec omnia<br />Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur ut tridui mora interposita equites eorum qui<br />abessent reverterentur; tamen sese non longius milibus passuum IIII aquationis<br />causa processurum eo die dixit: [5] huc postero die quam frequentissimi<br />convenirent, ut de eorum postulatis cognosceret. [6] Interim ad praefectos, qui cum<br />omni equitatu antecesserant, mittit qui nuntiarent ne hostes proelio lacesserent, et si<br />ipsi lacesserentur, sustinerent quoad ipse cum exercitu propius accessisset.<br />[12] At hostes, ubi primum nostros equites conspexerunt, quorum erat V milium<br />numerus, cum ipsi non amplius DCCC equites haberent, quod ii qui frumentandi<br />causa erant trans Mosam profecti nondum redierant, nihil timentibus nostris, quod<br />legati eorum paulo ante a Caesare discesserant atque is dies indutiis erat ab his<br />petitus, impetu facto celeriter nostros perturbaverunt; [2] rursus his resistentibus<br />consuetudine sua ad pedes desiluerunt subfossis equis compluribus nostris deiectis<br />reliquos in fugam coniecerunt atque ita perterritos egerunt ut non prius fuga<br />desisterent quam in conspectum agminis nostri venissent. [3] In eo proelio ex<br />equitibus nostris interficiuntur IIII et LXX, [4] in his vir fortissimus Piso Aquitanus,<br />amplissimo genere natus, cuius avus in civitate sua regnum obtinuerat amicus a<br />senatu nostro appellatus. [5] Hic cum fratri intercluso ab hostibus auxilium ferret,<br />illum ex periculo eripuit, ipse equo vulnerato deiectus, quoad potuit, fortissime<br />restitit; [6] cum circumventus multis vulneribus acceptis cecidisset atque id frater,<br />qui iam proelio excesserat, procul animadvertisset, incitato equo se hostibus obtulit<br />atque interfectus est.<br />[13] Hoc facto proelio Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque condiciones<br />accipiendas arbitrabatur ab iis qui per dolum atque insidias petita pace ultro bellum<br />intulissent; [2] expectare vero dum hostium copiae augerentur equitatus<br />reverteretur summae dementiae esse iudicabat, [3] et cognita Gallorum infirmitate<br />quantum iam apud eos hostes uno proelio auctoritatis essent consecuti sentiebat;<br />quibus ad consilia capienda nihil spatii dandum existimabat. [4] His constitutis rebus<br />et consilio cum legatis et quaestore communicato, ne quem diem pugnae<br />praetermitteret, oportunissima res accidit, quod postridie eius diei mane eadem et<br />perfidia et simulatione usi Germani frequentes, omnibus principibus maioribusque<br />natu adhibitis, ad eum in castra venerunt, [5] simul, ut dicebatur, sui purgandi<br />causa, quod contra atque esset dictum et ipsi petissent, proelium pridie<br />commisissent, simul ut, si quid possent, de indutiis fallendo impetrarent. [6] Quos<br />sibi Caesar oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse omnes copias castris D eduxit<br />equitatumque, quod recenti proelio perterritum esse existimabat, agmen subsequi<br />iussit.<br />[14] Acie triplici instituta et celeriter VIII milium itinere confecto, prius ad hostium<br />castra pervenit quam quid ageretur Germani sentire possent. [2] Qui omnibus rebus<br />subito perterriti et celeritate adventus nostri et discessu suorum, neque consilii<br />habendi neque arma capiendi spatio dato perturbantur, copiasne adversus hostem<br />ducere an castra defendere an fuga salutem petere praestaret. [3] Quorum timor<br />cum fremitu et concursu significaretur, milites nostri pristini diei perfidia incitati in<br />castra inruperunt. [4] Quo loco qui celeriter arma capere potuerunt paulisper nostris<br />restiterunt atque inter carros impedimenta proelium commiserunt; [5] at reliqua<br />multitudo puerorum mulierum (nam eum omnibus suis domo excesserant Rhenum<br />transierant) passim fugere coepit, ad quos consectandos Caesar equitatum misit.<br />[15] Germani post tergum clamore audito, eum suos interfiei viderent, armis<br />abiectis signis militaribus relictis se ex castris eiecerunt, [2] et eum ad confluentem<br />Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno numero interfecto,<br />reliqui se in flumen praecipitaverunt atque ibi timore, lassitudine, vi fluminis oppressi<br />perierunt. [3] Nostri ad unum omnes incolumes, perpaucis vulneratis, ex tanti belli<br />timore, cum hostium numerus capitum CCCCXXX milium fuisset, se in castra<br />receperunt. [4] Caesar iis quos in castris retinuerat discedendi potestatem fecit. [5]<br />Illi supplicia cruciatusque Gallorum veriti, quorum agros vexaverant, remanere se<br />apud eum velle dixerunt. His Caesar libertatem concessit.<br />[16] Germanico bello confecto multis de causis Caesar statuit sibi Rhenum esse<br />transeundum; quarum illa fuit iustissima quod, cum videret Germanos tam facile<br />impelli ut in Galliam venirent, suis quoque rebus eos timere voluit, cum intellegerent<br />et posse et audere populi Romani exercitum Rhenum transire. [2] Accessit etiam<br />quod illa pars equitatus Usipetum et Tencterorum, quam supra commemoravi<br />praedandi frumentandi causa Mosam transisse neque proelio interfuisse, post fugam<br />suorum se trans Rhenum in fines Sugambrorum receperat seque cum his<br />coniunxerat. [3] Ad quos cum Caesar nuntios misisset, qui postularent eos qui sibi<br />Galliae bellum intulissent sibi dederent, responderunt: [4] populi Romani imperium<br />Rhenum finire; si se invito Germanos in Galliam transire non aequum existimaret,<br />cur sui quicquam esse imperii aut potestatis trans Rhenum postularet? [5] Ubii<br />autem, qui uni ex Transrhenanis ad Caesarem legatos miserant, amicitiam fecerant,<br />obsides dederant, magnopere orabant ut sibi auxilium ferret, quod graviter ab Suebis<br />premerentur; [6] vel, si id facere occupationibus rei publicae prohiberetur, exercitum<br />modo Rhenum transportaret: id sibi <ad> auxilium spemque reliqui temporis satis<br />futurum. [7] Tantum esse nomen atque opinionem eius exercitus Ariovisto pulso et<br />hoc novissimo proelio facto etiam ad ultimas Germanorum nationes, uti opinione et<br />amicitia populi Romani tuti esse possint. [8] Navium magnam copiam ad<br />transportandum exercitum pollicebantur.<br />[17] Caesar his de causis quas commemoravi Rhenum transire decrevat; sed<br />navibus transire neque satis tutum esse arbitrabatur neque suae neque populi<br />Romani dignitatis esse statuebat. [2] Itaque, etsi summa difficultas faciendi pontis<br />proponebatur propter latitudinem, rapiditatem altitudinemque fluminis, tamen id sibi<br />contendendum aut aliter non traducendum exercitum existimabat. [3] Rationem<br />pontis hanc instituit. Tigna bina sesquipedalia. paulum ab imo praeacuta dimensa ad<br />altitudinem fluminis intervallo pedum duorum inter se iungebat. [4] Haec cum<br />machinationibus immissa in flumen defixerat fistucisque adegerat, non sublicae<br />modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut secundum naturam<br />fluminis procumberent, [5] iis item contraria duo ad eundem modum iuncta<br />intervallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra vim atque impetu fluminis<br />conversa statuebat. [6] Haec utraque insuper bipedalibus trabibus immissis,<br />quantum eorum tignorum iunctura distabat, binis utrimque fibulis ab extrema parte<br />distinebantur; [7] quibus disclusis atque in contrariam partem revinctis, tanta erat<br />operis firmitudo atque ea rerum natura ut, quo maior vis aquae se incitavisset, hoc<br />artius inligata tenerentur. [8] Haec derecta materia iniecta contexebantur ac<br />longuriis cratibusque consternebantur; [9] ac nihilo setius sublicae et ad inferiorem<br />partem fluminis oblique agebantur, quae pro ariete subiectae et cum omni opere<br />coniunctae vim fluminis exciperent, [10] et aliae item supra pontem mediocri spatio,<br />ut, si arborum trunci sive naves deiciendi operis causa essent a barbaris missae, his<br />defensoribus earum rerum vis minueretur neu ponti nocerent.<br />[18] Diebus X, quibus materia coepta erat comportari, omni opere effecto exercitus<br />traducitur. [2] Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto in fines<br />Sugambrorum contendit. [3] Interim a compluribus civitatibus ad eum legati<br />veniunt; quibus pacem atque amicitiam petentibus liberaliter respondet obsidesque<br />ad se adduci iubet. [4] At Sugambri, ex eo tempore quo pons institui coeptus est<br />fuga comparata, hortantibus iis quos ex Tencteris atque Usipetibus apud se<br />habebant, finibus suis excesserant suaque omnia exportaverant seque in solitudinem<br />ac silvas abdiderant.<br />[19] Caesar paucos dies in eorum finibus moratus, omnibus vicis aedificiisque<br />incensis frumentisque succisis, se in fines Ubiorum recepit atque his auxilium suum<br />pollicitus, si a Suebis premerentur, haec ab iis cognovit: [2] Suebos, postea quam<br />per exploratores pontem fieri comperissent, more suo concilio habito nuntios in<br />omnes partes dimisisse, uti de oppidis demigrarent, liberos, uxores suaque omnia in<br />silvis deponerent atque omnes qui arma ferre possent unum in locum convenirent.<br />[3] Hunc esse delectum medium fere regionum earum quas Suebi obtinerent; hic<br />Romanorum adventum expectare atque ibi decertare constituisse. [4] Quod ubi<br />Caesar comperit, omnibus iis rebus confectis, quarum rerum causa exercitum<br />traducere constituerat, ut Germanis metum iniceret, ut Sugambros ulcisceretur, ut<br />Ubios obsidione liberaret, diebus omnino XVIII trans Rhenum consumptis, satis et ad<br />laudem et ad utilitatem profectum arbitratus se in Galliam recepit pontemque<br />rescidit.<br />[20] Exigua parte aestatis reliqua Caesar, etsi in his locis, quod omnis Gallia ad<br />septentriones vergit, maturae sunt hiemes, tamen in Britanniam proficisci contendit,<br />quod omnibus fere Gallicis bellis hostibus nostris inde subministrata auxilia<br />intellegebat, [2] et si tempus anni ad bellum gerendum deficeret, tamen magno sibi<br />usui fore arbitrabatur, si modo insulam adiisset, genus hominum perspexisset, loca,<br />portus, aditus cognovisset; quae omnia fere Gallis erant incognita. [3] Neque enim<br />temere praeter mercatores illo adit quisquam, neque his ipsis quicquam praeter<br />oram maritimam atque eas regiones quae sunt contra Galliam notum est. [4] Itaque<br />vocatis ad se undique mercatoribus, neque quanta esset insulae magnitudo neque<br />quae aut quantae nationes incolerent, neque quem usum belli haberent aut quibus<br />institutis uterentur, neque qui essent ad maiorem navium multitudinem idonei portus<br />reperire poterat.<br />[21] Ad haec cognoscenda, prius quam periculum faceret, idoneum esse arbitratus<br />C. Volusenum cum navi longa praemittit. [2] Huic mandat ut exploratis omnibus<br />rebus ad se quam primum revertatur. [3] Ipse cum omnibus copiis in Morinos<br />proficiscitur, quod inde erat brevissimus in Britanniam traiectus. [4] Huc naves<br />undique ex finitimis regionibus et quam superiore aestate ad Veneticum bellum<br />fecerat classem iubet convenire.<br />[5] Interim, consilio eius cognito et per mercatores perlato ad Britannos, a<br />compluribus insulae civitatibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur obsides dare<br />atque imperio populi Romani obtemperare. [6] Quibus auditis, liberaliter pollicitus<br />hortatusque ut in ea sententia permanerent, [7] eos domum remittit et cum iis una<br />Commium, quem ipse Atrebatibus superatis regem ibi constituerat, cuius et virtutem<br />et consilium probabat et quem sibi fidelem esse arbitrabatur cuiusque auctoritas in<br />his regionibus magni habebatur, mittit. [8] Huic imperat quas possit adeat civitates<br />horteturque ut populi Romani fidem sequantur seque celeriter eo venturum nuntiet.<br />[9] Volusenus perspectis regionibus omnibus quantum ei facultatis dari potuit, qui<br />navi egredi ac se barbaris committere non auderet, V. die ad Caesarem revertitur<br />quaeque ibi perspexisset renuntiat.<br />[22] Dum in his locis Caesar navium parandarum causa moratur, ex magna parte<br />Morinorum ad eum legati venerunt, qui se de superioris temporis consilio excusarent,<br />quod homines barbari et nostrae consuetudinis imperiti bellum populo Romano<br />fecissent, seque ea quae imperasset facturos pollicerentur. [2] Hoc sibi Caesar satis<br />oportune accidisse arbitratus, quod neque post tergum hostem relinquere volebat<br />neque belli gerendi propter anni tempus facultatem habebat neque has tantularum<br />rerum occupationes Britanniae anteponendas iudicabat, magnum iis numerum<br />obsidum imperat.<br />[23] Quibus adductis eos in fidem recipit. Navibus circiter LXXX onerariis coactis<br />contractisque, quot satis esse ad duas transportandas legiones existimabat, quod<br />praeterea navium longarum habebat quaestori, legatis praefectisque distribuit. [2]<br />Huc accedebant XVIII onerariae naves, quae ex eo loco a milibus passuum VIII<br />vento tenebantur quo minus in eundem portum venire possent: has equitibus tribuit.<br />[3] Reliquum exercitum Q. Titurio Sabino et L. Aurunculeio Cottae legatis in<br />Menapios atque in eos pagos Morinorum a quibus ad eum legati non venerant<br />ducendum dedit. [4] P. Sulpicium Rufum legatum cum eo praesidio quod satis esse<br />arbitrabatur portum tenere iussit.<br />[24] His constitutis rebus, nactus idoneam ad navigandum tempestatem III. fere<br />vigilia solvit equitesque in ulteriorem portum progredi et naves conscendere et se<br />sequi iussit. [2] A quibus cum paulo tardius esset administratum, ipse hora diei<br />circiter IIII. cum primis navibus Britanniam attigit atque ibi in omnibus collibus<br />expositas hostium copias armatas conspexit. [3] Cuius loci haec erat natura atque ita<br />montibus angustis mare continebatur, uti ex locis superioribus in litus telum adigi<br />posset. [4] Hunc ad egrediendum nequaquam idoneum locum arbitratus, dum<br />reliquae naves eo convenirent ad horam nonam in ancoris expectavit. [5] Interim<br />legatis tribunisque militum convocatis et quae ex Voluseno cognovisset et quae fieri<br />vellet ostendit monuitque, ut rei militaris ratio, maximeque ut maritimae res<br />postularent, ut, cum celerem atque instabilem motum haberent, ad nutum et ad<br />tempus D omnes res ab iis administrarentur. [6] His dimissis, et VII ab eo loco<br />progressus aperto ac plano litore naves constituit.<br />[25] At barbari, consilio Romanorum cognito praemisso equitatu et essedariis, quo<br />plerumque genere in proeliis uti consuerunt, reliquis copiis subsecuti nostros navibus<br />egredi prohibebant. [2] Erat ob has causas summa difficultas, quod naves propter<br />magnitudinem nisi in alto constitui non poterant, militibus autem, ignotis locis,<br />impeditis manibus, magno et gravi onere armorum oppressis simul et de navibus<br />desiliendum et in auctibus consistendum et cum hostibus erat pugnandum, [3] cum<br />illi aut ex arido aut paulum in aquam progressi omnibus membris expeditis,<br />notissimis locis, audacter tela coicerent et equos insuefactos incitarent. [4] Quibus<br />rebus nostri perterriti atque huius omnino generis pugnae imperiti, non eadem<br />alacritate ac studio quo in pedestribus uti proeliis consuerant utebantur.<br />[26] Quod ubi Caesar animadvertit, naves longas, quarum et species erat barbaris<br />inusitatior et motus ad usum expeditior, paulum removeri ab onerariis navibus et<br />remis incitari et ad latus apertum hostium constitui atque inde fundis, sagittis,<br />tormentis hostes propelli ac submoveri iussit; quae res magno usui nostris fuit. [2]<br />Nam et navium figura et remorum motu et inusitato genere tormentorum permoti<br />barbari constiterunt ac paulum modo pedem rettulerunt. [3] Atque nostris militibus<br />cunctantibus, maxime propter altitudinem maris, qui X legionis aquilam gerebat,<br />obtestatus deos, ut ea res legioni feliciter eveniret, ' desilite', inquit, ' milites, nisi<br />vultis aquilam hostibus prodere; ego certe meum rei publicae atque imperatori<br />officium praestitero.' [4] Hoc cum voce magna dixisset, se ex navi proiecit atque in<br />hostes aquilam ferre coepit. [5] Tum nostri cohortati inter se, ne tantum dedecus<br />admitteretur, universi ex navi desiluerunt. [6] Hos item ex proximis primi navibus<br />cum conspexissent, subsecuti hostibus adpropinquaverunt.<br />[27] Pugnatum est ab utrisque acriter. Nostri tamen, quod neque ordines servare<br />neque firmiter insistere neque signa subsequi poterant atque alius alia ex navi<br />quibuscumque signis occurrerat se adgregabat, magnopere perturbabantur; [2]<br />hostes vero, notis omnibus vadii, ubi ex litore aliquos singulares ex navi egredientes<br />conspexerant, incitatis equis impeditos adoriebantur, [3] plures paucos<br />circumsistebant, alii ab latere aperto in universos tela coiciebant. [4] Quod cum<br />animadvertisset Caesar, scaphas longarum navium, item speculatoria navigia<br />militibus compleri iussit, et quos laborantes conspexerat, his subsidia submittebat.<br />[5] Nostri, simul in arido constiterunt, suis omnibus consecutis, in hostes impetum<br />fecerunt atque eos in fugam dederunt; neque longius prosequi potuerunt, quod<br />equites cursum tenere atque insulam capere non potuerant. Hoc unum ad pristinam<br />fortunam Caesari defuit.<br />[28] Hostes proelio superati, simul atque se ex fuga: receperunt, statim ad<br />Caesarem legatos de pace miserunt; obsides sese daturos quaeque imperasset<br />facturos polliciti sunt. [2] Una cum his legatis Commius Atrebas venit, quem supra<br />demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum. [3] Hunc illi e navi egressum,<br />cum ad eos oratoris modo Caesaris mandata deferret, comprehenderant atque in<br />vincula coniecerant; [4] tum proelio facto remiserunt et in petenda pace eius rei<br />culpam in multitudinem contulerunt et propter imprudentiam ut ignosceretur<br />petiverunt. [5] Caesar questus quod, cum ultro in continentem legatis missis pacem<br />ab se petissent, bellum sine causa intulissent, ignoscere <se> imprudentiae dixit<br />obsidesque imperavit; [6] quorum illi partem statim dederunt, partem ex<br />longinquioribus locis arcessitam paucis diebus sese daturos dixerunt. [7] Interea<br />suos in agros remigrare iusserunt, principesque undique convenire et se civitatesque<br />suas Caesari commendare coeperunt.<br />[29] His rebus pace confirmata, post diem quartum quam est in Britanniam ventum<br />naves XVIII, de quibus supra demonstratum est, quae equites sustulerant, ex<br />superiore portu leni vento solverunt. [2] Quae cum adpropinquarent Britanniae et ex<br />castris viderentur, tanta tempestas subito coorta est ut nulla earum cursum tenere<br />posset, sed aliae eodem unde erant profectae referrentur, aliae ad inferiorem partem<br />insulae, quae est propius solis occasum, magno suo cum periculo deicerentur; [3]<br />quae tamen ancoris iactis cum fluctibus complerentur, necessario adversa nocte in<br />altum provectae continentem petierunt.<br />[30] Eadem nocte accidit ut esset luna plena, qui dies a maritimos aestus maximos<br />in Oceano efficere consuevit, nostrisque id erat incognitum. [2] Ita uno tempore et<br />longas naves, [quibus Caesar exercitum transportandum curaverat,] quas Caesar in<br />aridum subduxerat, aestus complebat, et onerarias, quae ad ancoras erant deligatae,<br />tempestas adflictabat, neque ulla nostris facultas aut administrandi ` aut auxiliandi<br />dabatur. [3] Compluribus navibus fractis, reliquae cum essent funibus, ancoris<br />reliquisque armamentis amissis ad navigandum inutiles, magna, id quod necesse<br />erat accidere, totius exercitus perturbatio facta est. [4] Neque enim naves erant<br />aliae quibus reportari possent, et omnia deerant quae ad reficiendas naves erant<br />usui, et, quod omnibus constabat hiemari in Gallia oportere, frumentum in his locis in<br />hiemem provisum non erat. Quibus rebus cognitis, principes Britanniae, qui post<br />proelium ad Caesarem convenerant, inter se conlocuti, cum et equites et naves et<br />frumentum Romanis deesse intellegerent et paucitatem militum ex castrorum<br />exiguitate cognoscerent, quae hoc erant etiam angustior quod sine impedimentis<br />Caesar legiones transportaverat, [5] optimum factu esse duxerunt rebellione facta<br />frumento commeatuque nostros prohibere et rem in hiemem producere, quod his<br />superatis aut reditu interclusis neminem postea belli inferendi causa in Britanniam<br />transiturum confidebant. Itaque rursus coniuratione facta paulatim ex castris<br />discedere et suos clam ex agris deducere coeperunt.<br />[31] At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognoverat, tamen et ex eventu navium<br />suarum et ex eo quod obsides dare intermiserant fore id quod accidit suspicabatur.<br />[2] Itaque ad omnes casus subsidia comparabat. Nam et frumentum ex agris cotidie<br />in castra conferebat et, quae gravissime adflictae erant naves, earum materia atque<br />aere ad reliquas reficiendas utebatur et quae ad eas res erant usui ex continenti<br />comportari iubebat. [3] Itaque, cum summo studio a militibus administraretur, XII<br />navibus amissis, reliquis ut navigari <satis> commode posset effecit.<br />[32] Dum ea geruntur, legione ex consuetudine una frumentatum missa, quae<br />appellabatur VII., neque ulla ad id tempus belli suspicione interposita, cum pars<br />hominum in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret, ii qui pro portis<br />castrorum in statione erant Caesari nuntiaverunt pulverem maiorem quam<br />consuetudo ferret in ea parte videri quam in partem legio iter fecisset. [2] Caesar -<br />id quod erat - suspicatus aliquid novi a barbaris initum consilii, cohortes quae in<br />statione erant secum in eam partem proficisci, ex reliquis duas in stationem<br />succedere, reliquas armari et confestim sese subsequi iussit. [3] Cum paulo longius a<br />castris processisset, suos ab hostibus premi atque aegre sustinere et conferta<br />legione ex omnibus partibus tela coici animadvertit. [4] Nam quod omni ex reliquis<br />partibus demesso frumento pars una erat reliqua, suspicati hostes huc nostros esse<br />venturos noctu in silvis delituerant; [5] tum dispersos depositis armis in metendo<br />occupatos Subito adorti paucis interfectis reliquos incertis ordinibus perturbaverant,<br />simul equitatu atque essedis circumdederant.<br />[33] Genus hoc est ex essedis pugnae. Primo per omnes partes perequitant et tela<br />coiciunt atque ipso terrore equorum et strepitu rotarum ordines plerumque<br />perturbant, et cum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex essedis desiliunt et<br />pedibus proeliantur. [2] Aurigae interim paulatim ex proelio excedunt atque ita<br />currus conlocant ut, si illi a multitudine hostium premantur, expeditum ad quos<br />receptum habeant. [3] Ita mobilitatem equitum, stabilitatem peditum in proeliis<br />praestant, ac tantum usu cotidiano et exercitatione efficiunt uti in declivi ac praecipiti<br />loco incitatos equos sustinere et brevi moderari ac flectere et per temonem<br />percurrere et in iugo insistere et se inde in currus citissime recipere consuerint.<br />[34] Quibus rebus perturbatis nostris [novitate pugnae] tempore oportunissimo<br />Caesar auxilium tulit: namque eius adventu hostes constiterunt, nostri se ex timore<br />receperunt. [2] Quo facto, ad lacessendum hostem et committendum proelium<br />alienum esse tempus arbitratus suo se loco continuit et brevi tempore intermisso in<br />castra legiones reduxit. [3] Dum haec geruntur, nostris omnibus occupatis qui erant<br />in agris reliqui discesserunt. [4] Secutae sunt continuos complures dies tempeststes,<br />quae et nostros in castris continerent et hostem a pugna prohiberent. [5] Interim<br />barbari nuntios in omnes partes dimiserunt paucitatemque nostrorum militum suis<br />praedicaverunt et quanta praedae faciendae atque in perpetuum sui liberandi<br />facultas daretur, si Romanos castris expulissent, demonstra; verunt. His rebus<br />celeriter magna multitudine peditatus equitatusque coacta ad castra venerunt.<br />[35] Caesar, etsi idem quod superioribus diebus acciderat fore videbat, ut, si essent<br />hostes pulsi, celeritate periculum effugerent, tamen nactus equites circiter XXX, quos<br />Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum transportaverat, legiones in acie<br />pro castris constituit. [2] Commisso proelio diutius nostrorum militum impetum<br />hostes ferre non potuerunt ac terga verterunt. [3] Quos tanto spatio secuti quantum<br />cursu et viribus efficere potuerunt, complures ex iis occiderunt, deinde omnibus<br />longe lateque aedificiis incensis se in castra receperunt.<br />[36] Eodem die legati ab hostibus missi ad Caesarem de pace venerunt. [2] His<br />Caesar numerum obsidum quem ante imperaverat duplicavit eosque in continentem<br />adduci iussit, quod propinqua die aequinoctii infirmis navibus hiemi navigationem<br />subiciendam non existimabat. [3] Ipse idoneam tempestatem nactus paulo post<br />mediam noctem naves solvit, [4] quae omnes incolumes ad continentem<br />pervenerunt; sed ex iis onerariae duae eosdem portus quos reliquae capere non<br />potuerunt et paulo infra delatae sunt.<br />[37] Quibus ex navibus cum essent expositi milites circiter CCC atque in castra<br />contenderent, Morini, quos Caesar in Britanniam proficiscens pacatos reliquerat, spe<br />praedae adducti primo non ita magno suorum numero circumsteterunt ac, si sese<br />interfici nollent, arma ponere iusserunt. [2] Cum illi orbe facto sese defenderent,<br />celeriter ad clamorem hominum circiter milia VI convenerunt; Qua re nuntiata,<br />Caesar omnem ex castris equitatum suis auxilio misit. [3] Interim nostri milites<br />impetum hostium sustinuerunt atque amplius horis IIII fortissime pugnaverunt et<br />paucis vulneribus acceptis complures ex iis occiderunt. [4] Postea vero quam<br />equitatus noster in conspectum venit, hostes abiectis armis terga verterunt<br />magnusque eorum numerus est occisus.<br />[38] Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis legionibus quas ex Britannia<br />reduxerat in Morinos qui rebellionem fecerant misit. [2] Qui cum propter siccitates<br />paludum quo se reciperent non haberent, quo perfugio superiore anno erant usi,<br />omnes fere in potestatem Labieni venerunt. [3] At Q. Titurius et L. Cotta legati, qui<br />in Menapiorum fines legiones duxerant, omnibus eorum agris vastatis, frumentis<br />succisis, aedificiis incensis, quod Menapii se omnes in densissimas silvas abdiderant,<br />se ad Caesarem receperunt. [4] Caesar in Belgis omnium legionum hiberna<br />constituit. Eo duae omnino civitates ex Britannia obsides miserunt, reliquae<br />neglexerunt. [5] His rebus gestis ex litteris Caesaris dierum XX supplicatio a senatu<br />decreta est.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/17332051-112816013904981550?l=debellogallico.blogspot.com' alt='' /></div>Adolfo Catralhttp://www.blogger.com/profile/10738236054509496915noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-17332051.post-1128159863825655832005-10-01T02:42:00.000-07:002005-10-01T02:44:23.840-07:00COMMENTARIUS TERTIUS<br />[1] CVM in Italiam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII. et parte<br />equitatus in Nantuates, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus Allobrogum et lacu<br />Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes pertinent. [2] Causa mittendi fuit<br />quod iter per Alpes, quo magno cum periculo magnisque cum portoriis mercatores<br />ire consuerant, patefieri volebat. [3] Huic permisit, si opus esse arbitraretur, uti in<br />his locis legionem hiemandi causa conlocaret. [4] Galba secundis aliquot proeliis<br />factis castellisque compluribus eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis<br />obsidibusque datis et pace facta, constituit cohortes duas in Nantuatibus conlocare et<br />ipse cum reliquis eius legionis cohortibus in vico Veragrorum, qui appellatur<br />Octodurus hiemare; [5] qui vicus positus in valle non magna adiecta planitie<br />altissimis montibus undique continetur. [6] Cum hic in duas partes flumine<br />divideretur, alteram partem eius vici Gallis [ad hiemandum] concessit, alteram<br />vacuam ab his relictam cohortibus attribuit. Eum locum vallo fossaque munivit.<br />[2] Cum dies hibernorum complures transissent frumentumque eo comportari<br />iussisset, subito per exploratores certior factus est ex ea parte vici, quam Gallis<br />concesserat, omnes noctu discessisse montesque qui impenderent a maxima<br />multitudine Sedunorum et Veragrorum teneri. [2] Id aliquot de causis acciderat, ut<br />subito Galli belli renovandi legionisque opprimendae consilium caperent: [3] primum,<br />quod legionem neque eam plenissimam detractis cohortibus duabus et compluribus<br />singillatim, qui commeatus petendi causa missi erant, absentibus propter paucitatem<br />despiciebant; [4] tum etiam, quod propter iniquitatem loci, cum ipsi ex montibus in<br />vallem decurrerent et tela coicerent, ne primum quidem impetum suum posse<br />sustineri existimabant. [5] Accedebat quod suos ab se liberos abstraetos obsidum<br />nomine dolebant, et Romanos non solum itinerum causa sed etiam perpetuae<br />possessionis culmina Alpium oceupare conari et ea loca finitimae provinciae<br />adiungere sibi persuasum habebant.<br />[3] His nuntiis acceptis Galba, cum neque opus hibernorum munitionesque plene<br />essent perfectae neque de frumento reliquoque commeatu satis esset provisum quod<br />deditione facta obsidibusque acceptis nihil de bello timendum existimaverat, consilio<br />celeriter convocato sententias exquirere coepit. [2] Quo in consilio, cum tantum<br />repentini periculi praeter opinionem accidisset ac iam omnia fere superiora loca<br />multitudine armatorum completa conspicerentur neque subsidio veniri neque<br />commeatus supportari interclusis itineribus possent, [3] prope iam desperata salute<br />non nullae eius modi sententiae dicebantur, ut impedimentis relictis eruptione facta<br />isdem itineribus quibus eo pervenissent ad salutem contenderent. [4] Maiori tamen<br />parti placuit, hoc reservato ad extremum <casum> consilio interim rei eventum<br />experiri et castra defendere.<br />[4] Brevi spatio interiecto, vix ut iis rebus quas constituissent conlocandis atque<br />administrandis tempus daretur, hostes ex omnibus partibus signo dato decurrere,<br />lapides gaesaque in vallum coicere. [2] Nostri primo integris viribus fortiter<br />propugnare neque ullum flustra telum ex loco superiore mittere, et quaecumque pars<br />castrorum nudata defensoribus premi videbatur, eo occurrere et auxilium ferre, [3]<br />sed hoc superari quod diuturnitate pugnae hostes defessi proelio excedebant, alii<br />integris viribus succedebant; [4] quarum rerum a nostris propter paucitatem fieri<br />nihil poterat, ac non modo defesso ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem eius<br />loci ubi constiterat relinquendi ac sui recipiendi facultas dabatur.<br />[5] Cum iam amplius horis sex continenter pugnaretur, ac non solum vires sed<br />etiam tela nostros deficerent, atque hostes acrius instarent languidioribusque nostris<br />vallum scindere et fossas complere coepissent, resque esset iam ad extremum<br />perducta casum, [2] P. Sextius Baculus, primi pili centurio, quem Nervico proelio<br />compluribus confectum vulneribus diximus, et item C. Volusenus, tribunus militum,<br />vir et consilii magni et virtutis, ad Galbam accurrunt atque unam esse spem salutis<br />docent, si eruptione facta extremum auxilium experirentur. [3] Itaque convocatis<br />centurionibus celeriter milites certiores facit, paulisper intermitterent proelium ac<br />tantum modo tela missa exciperent seque ex labore reficerent, post dato signo ex<br />castris erumperent, atque omnem spem salutis in virtute ponerent.<br />[6] Quod iussi sunt faciunt, ac subito omnibus portis eruptione facta neque<br />cognoscendi quid fieret neque sui colligendi hostibus facultatem relinquunt. [2] Ita<br />commutata fortuna eos qui in spem potiundorum castrorum venerant undique<br />circumventos intercipiunt, et ex hominum milibus amplius XXX, quem numerum<br />barbarorum ad castra venisse constabat, plus tertia parte interfecta reliquos<br />perterritos in fugam coiciunt ac ne in locis quidem superioribus consistere patiuntur.<br />[3] Sic omnibus hostium copiis fusis armisque exutis se intra munitiones suas<br />recipiunt. [4] Quo proelio facto, quod saepius fortunam temptare Galba nolebat<br />atque alio se in hiberna consilio venisse meminerat, aliis occurrisse rebus videbat,<br />maxime frumenti [commeatusque] inopia permotus postero die omnibus eius vici<br />aedificiis incensis in provinciam reverti contendit, [5] ac nullo hoste prohibente aut<br />iter demorante incolumem legionem in Nantuates, inde in Allobroges perduxit ibique<br />hiemavit.<br />[7] His rebus gestis cum omnibus de causis Caesar pacatam Galliam existimaret,<br />[superatis Belgis, expulsis Germanis, victis in Alpibus Sedunis,] atque ita inita hieme<br />in Illyricum profectus esset, quod eas quoque nationes adire et regiones cognoseere<br />volebat, subitum bellum in Gallia eoortum est. [2] Eius belli haec fuit causa. P.<br />Crassus adulescens eum legione VII. proximus mare Oeeanum in Andibus hiemabat.<br />[3] Is, quod in his loeis inopia frumenti erat, praefectos tribunosque militum<br />eomplures in finitimas civitates frumenti causa dimisit; [4] quo in numero est T.<br />Terrasidius missus in Esuvios, M. Trebius Gallus in Coriosolites, Q. Velanius eum T.<br />Silio in Venetos.<br />[8] Huius est civitatis longe amplissima auctoritas omnis orae maritimae regionum<br />earum, quod et naves habent Veneti plurimas, quibus in Britanniam navigare<br />consuerunt, et scientia atque usu rerum nauticarum ceteros antecedunt et in magno<br />impetu maris atque aperto paucis portibus interiectis, quos tenent ipsi, omnes fere<br />qui eo mari uti consuerunt habent vectigales. [2] Ab his fit initium retinendi Silii<br />atque Velanii, quod per eos suos se obsides, quos Crasso dedissent, recuperaturos<br />existimabant. [3] Horum auctoritate finitimi adducti, ut sunt Gallorum subita et<br />repentina consilia, eadem de causa Trebium Terrasidiumque retinent et celeriter<br />missis legatis per suos principes inter se coniurant nihil nisi communi consilio acturos<br />eundemque omnes fortunae exitum esse laturos, [4] reliquasque civitates sollicitant,<br />ut in ea libertate quam a maioribus acceperint permanere quam Romanorum<br />servitutem perferre malint. [5] Omni ora maritima celeriter ad suam sententiam<br />perducta communem legationem ad P. Crassum mittunt, si velit suos recuperare,<br />obsides sibi remittat.<br />[9] Quibus de rebus Caesar a Crasso certior factus, quod ipse aberat longius, naves<br />interim longas aedificari in flumine Ligeri, quod influit in Oceanum, remiges ex<br />provincia institui, nautas gubernatoresque comparari iubet. [2] His rebus celeriter<br />administratis ipse, cum primum per anni tempus potuit, ad exercitum contendit. [3]<br />Veneti reliquaeque item civitates cognito Caesaris adventu [certiores facti], simul<br />quod quantum in se facinus admisissent intellegebant, [legatos, quod nomen ad<br />omnes nationes sanctum inviolatumque semper fuisset, retentos ab se et in vincula<br />coniectos,] pro magnitudine periculi bellum parare et maxime ea quae ad usum<br />navium pertinent providere instituunt, boc maiore spe quod multum natura loci<br />confidebant. [4] Pedestria esse itinera concisa aestuariis, navigationem impeditam<br />propter inscientiam locorum paucitatemque portuum sciebant, [5] neque nostros<br />exercitus propter inopiam frumenti diutius apud se morari posse confidebant; [6] ac<br />iam ut omnia contra opinionem acciderent, tamen sc plurimum navibus posse,<br />[quam] Romanos neque ullam facultatem habere navium, neque eorum locorum ubi<br />bellum gesturi essent vada, portus, insulas novisse; [7] ac longe aliam esse<br />navigationem in concluso mari atque in vastissimo atque apertissimo Oceano<br />perspiciebant. [8] His initis consiliis oppida muniunt, [9] frumenta ex agris in oppida<br />comportant, naves in Venetiam, ubi Caesarem primum bellum gesturum [10]<br />constabat, quam plurimas possunt cogunt. Socios sibi ad id bellum Osismos,<br />Lexovios, Namnetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes, Menapios adsciscunt; auxilia ex<br />Britannia, quae contra eas regiones posita est, arcessunt.<br />[10] Erant hae difficultates belli gerendi quas supra ostendiIrIus, sed tamen multa<br />Caesarem ad id bellum incitabant: [2] iniuria retentorum equitum Romanorum,<br />rebellio facta post deditionem, defectio datis obsidibus, tot civitatum coniuratio, in<br />primis ne hac parte neglecta reliquae nationes sibi idem licere arbitrarentur. [3]<br />Itaque cum intellegeret omnes fere Gallos novis rebus studere et ad bellum mobiliter<br />celeriterque excitari, omnes autem homines natura libertati studere et condicionem<br />servitutis odisse, prius quam plures civitates conspirarent, partiendum sibi ac latius<br />distribuendum exercitum putavit.<br />[11] Itaque T. Labienum legatum in Treveros, qui proximi flumini Rheno sunt, cum<br />equitatu mittit. [2] Huic imandat, Remos reliquosque Belgas adeat atque in officio<br />contineat Germanosque, qui auxilio a Belgis arcessiti dicebantur, si per vim navibus<br />flumen transire conentur, prohibeat. [3] P. Crassum cum cohortibus legionariis XII et<br />magno numero equitatus in Aquitaniam proficisci iubet, ne ex his nationibus auxilia<br />in Galliam mittantur ac tantae nationes coniungantur. [4] Q. Titurium Sabinum<br />legatum cum legionibus tribus in Venellos, Coriosolites Lexoviosque mittit, qui eam<br />manum distinendam curet. [5] D. Brutum adulescentem classi Gallicisque navibus,<br />quas ex Pictonibus et Santonis reliquisque pacatis regionibus convenirel iusserat,<br />praeficit et, cum primum possit, in Venetos proficisci iubet. Ipse eo pedestribus<br />copiis contendit.<br />[12] Erant eius modi fere situs oppidorum ut posita in extremis lingulis<br />promunturiisque neque pedibus aditum haberent, cum ex alto se acstus incitavisset,<br />quod [bis] accidit semper horarum XII spatio, neque navibus, quod rursus minuente<br />aestu naves in vadis adflictarentur. [2] Ita utraque re oppidorum oppugnatio<br />impediebatur. [3] Ac si quando magnitudine operis forte superati, extruso mari<br />aggere ac molibus atque his oppidi moenibus adaequatis, suis fortunis desperare<br />coeperant, magno numero navium adpulso, cuius rei summam facultatem habebant,<br />omnia sua deportabant seque in proxima oppida recipiebant: [4] ibi se rursus isdem<br />oportunitatibus loci defendebant. [5] Haec eo facilius Inagnaln partem aestatis<br />faciebant quod nostrae naves tempestatibus detinebantur summaque erat vasto<br />atque aperto mari, rnagnis aestibus, raris ac prope nullis portibus difficultas<br />navigandi.<br />[13] Namque ipsorum naves ad hunc modum factae armataeque erant: carinae<br />aliquanto planiores quam nostrarum navium, quo facilius vada ac decessum aestus<br />excipere possent; [2] prorae admodum erectae atque item puppes, ad<br />magnitudinem fluctuum tempestatumque accommodatae; [3] naves totae factae ex<br />robore ad quamvis vim et contumeliam perferendam; [4] transtra ex pedalibus in<br />altitudinem trabibus, confixa clavis ferreis digiti pollicis crassitudine; [5] ancorae pro<br />funibus ferreis catenis revinctae; [6] pelles pro velis alutaeque tenuiter confectae,<br />[hae] sive propter inopiam lini atque eius usus inscientiam, sive eo, quod est magis<br />veri simile, quod tantas tempestates Oceani tantosque impetus ventorum sustineri<br />ac tanta onera navium regi velis non satis commode posse arbitrabantur. [7] Cum<br />his navibus nostrae classi eius modi congressus erat ut una celeritate et pulsu<br />remorum praestaret, reliqua pro loci natura, pro vi tempestatum illis essent aptiora<br />et accommodatiora. [8] Neque enim iis nostrae rostro nocere poterant (tanta in iis<br />erat firmitudo), neque propter altitudinem facile telum adigebatur, et eadem de<br />causa minus commode copulis continebautur. [9] Accedebat ut, cum [saevire ventus<br />coepisset et] se vento dedissent, et tempestatem ferrent facilius et in vadis<br />consisterent tutius et ab aestu relictae nihil saxa et cotes timerent; quarum rerum<br />omnium nostris navibus casus erat extimescendus.<br />[14] Compluribus expugnatis oppidis Caesar, ubi intellexit frustra tantum laborem<br />sumi neque hostium fugam captis oppidis reprimi neque iis noceri posse, statuit<br />expectandam classem. [2] Quae ubi convenit ac primum ab hostibus visa est, circiter<br />CCXX naves eorum paratissimae atque omni genere armorum ornatissimae profectae<br />ex portu nostris adversae constiterunt; [3] neque satis Bruto, qui classi praeerat, vel<br />tribunis militum centurionibusque, quibus singulae naves erant attributae, constabat<br />quid agerent aut quam rationem pugnae insisterent. [4] Rostro enim noceri non<br />posse cognoverant; turribus autem excitatis tamen has altitudo puppium ex barbaris<br />navibus superabat, ut neque ex inferiore loco satis commode tela adigi possent et<br />missa a Gallis gravius acciderent. [5] Una erat magno usui res praeparata a nostris,<br />falces praeacutae insertae adfixaeque longuriis, non absimili forma muralium falcium.<br />[6] His cum funes qui antemnas ad malos destinabant comprehensi adductique<br />erant, navigio remis incitato praerumpebantur. [7] Quibus abscisis antemnae<br />necessario concidebant, ut, cum omnis Gallicis navibus spes in velis armamentisque<br />consisteret, his ereptis omnis usus navium uno tempore eriperetur. [8] Reliquum<br />erat certamen positum in virtute, qua nostri milites facile superabant, atque eo<br />magis quod in conspectu Caesaris atque omnis exercitus res gerebatur, ut nullum<br />paulo fortius factum latere posset; [9] omnes enim colles ac loca superiora, unde<br />erat propinquus despectus in mare, ab exercitu tenebantur.<br />[10] Deiectis, ut diximus, antemnis, cum singulas binae ac ternae naves<br />circumsteterant, milites summa vi transcendere in hostium naves contendebant. [11]<br />Quod postquam barbari fieri animadverterunt, expugnatis compluribus navibus, cum<br />ei rei nullum reperiretur auxilium, fuga salutem petere contenderunt. [12] Ac iam<br />conversis in eam partem navibus quo ventus ferebat, tanta subito malacia ac<br />tranquillitas extitit ut se ex loco movere non possent. [13] Quae quidem res ad<br />negotium conficiendum maximae fuit oportunitati: [14] nam singulas nostri<br />consectati expugnaverunt, ut perpaucae ex omni numero noctis interventu ad terram<br />per venirent, cum ab hora fere IIII. usque ad solis occasum pugnaretur.<br />[15] Quo proelio bellum Venetorum totiusque orae maritimae confectum est. [2]<br />Nam cum omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis in quibus aliquid consilii aut<br />dignitatis fuit eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat in unum locum<br />coegerant; [3] quibus amissis reliqui neque quo se reciperent neque quem ad<br />modum oppida defenderent habebant. [4] Itaque se suaque omnia Caesari<br />dediderunt. In quos eo gravius Caesar vindicandum statuit quo diligentius in<br />reliquum tempus a barbaris ius legatorum conservaretur. Itaque omni senatu necato<br />reliquos sub corona vendidit.<br />[5] Dum haec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus cum iis copiis quas a Caesare<br />acceperat in fines Venellorum pervenit. [6] His praeerat Viridovix ac summam imperii<br />tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex quibus exercitum [magnasque<br />scopias] coegerat; [7] atque his paucis diebus Aulerci Eburovices Lexoviique, senatu<br />suo interfecto quod auctores belli esse nolebant, portas clauserunt seque cum<br />Viridovice coniunxerunt; [8] magnaque praeterea multitudo undique ex Gallia<br />perditorum hominum latronumque convenerat, quos spes praedandi studiumque<br />bellandi ab agri cultura et cotidiano labore revocabat. [9] Sabinus idoneo omnibus<br />rebus loco castris sese tenebat, cum Viridovix contra eum duorum milium spatio<br />consedisset cotidieque productis copiis pugnandi potestatem faceret, ut iam non<br />solum hostibus in contemptionem Sabinus veniret, sed etiam nostrorum militum<br />vocibus non nihil carperetur; [10] tantamque opinionem timoris praebuit ut iam ad<br />vallum castrorum hostes accedere auderent. [11] Id ea de causa faciebat quod cum<br />tanta multitudine hostium, praesertim eo absente qui summam imperii teneret, nisi<br />aequo loco aut oportunitate aliqua data legato dimicandum non existimabat.<br />[16] Hac confirmata opinione timoris idoneum quendam hominem et callidum<br />deligit, Gallum, ex iis quos auxilii causa secum habebat. [2] Huic magnis praemiis<br />pollicitationibusque persuadet uti ad hostes transeat, et quid fieri velit edocet. [3]<br />Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem Romanorum proponit, quibus angustiis<br />ipse Caesar a Venetis prematur docet, [4] eque longius abesse quin proxima nocte<br />Sabinus clam ex castris exercitum educat et ad Caesarem auxilii ferendi causa<br />proficiscatur. [5] Quod ubi auditum est, conclamant omnes occasionem negotii bene<br />gerendi amittendam non esse: [6] ad castra iri oportere. Multae res ad hoc consilium<br />Gallos hortabantur: superiorum dierum Sabini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia<br />cibariorum, cui rei paum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici belli, et quod<br />fere libenter. homines id quod volunt credunt. [7] His rebus adducti non prius<br />Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam ab iis sit concessum arma<br />uti capiant et ad castra contendant. [8] Qua re concessa laeti, ut explorata victoria,<br />sarmentis virgultisque collectis, quibus fossas Romanorum compleant, ad castra<br />pergunt.<br />[17] Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter passus mille.<br />Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se colligendos<br />armandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt. [2] Sabinus suos<br />hortatus cupientibus signum dat. Impeditis hostibus propter ea quae ferebant onera<br />subito duabus portis eruptionem fieri iubet. [3] Factum est oportunitate loci, hostium<br />inscientia ac defatigatione, virtute militum et superiorum pugnarum exercitatione, ut<br />ne unum quidem nostrorum impetum ferrent ac statim terga verterent. [4] Quos<br />impeditos integris viribus milites nostri consecuti magnum numerum eorum<br />occiderunt; reliquos equites consectati paucos, qui ex fuga evaserant, reliquerunt.<br />[5] Sic uno tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar est<br />certior factus, civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. [6] Nam ut ad bella<br />suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis ac minime resistens<br />ad calamitates ferendas mens eorum est.<br />[18] Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae [pars],<br />ut ante dictum est, [et regionum latitudine et multitudine hominum] tertia pars<br />Galliae est [aestimanda], cum intellegeret in iis locis sibi bellum gerendum ubi paucis<br />ante annis L. Valerius Praeconinus legatus exercitu pulso interfectus esset atque<br />unde L. Manlius proconsul impedimentis amissis profugisset, non mediocrem sibi<br />diligentiam adhibendam intellegebat. [2] Itaque re frumentaria provisa, auxiliis<br />equitatuque comparato, multis praeterea viris fortibus Tolosa et Carcasone et<br />Narbone, quae sunt civitates Galliae provinciae finitimae, ex his regionibus<br />nominatim evocatis, in Sotiatium fines exercitum introduxit. [3] Cuius adventu<br />cognito Sotiates magnis copiis coactis, equitatuque, quo plurimum valebant, in<br />itinere agmen nostrum adorti primum equestre proelium commiserunt, [4] deinde<br />equitatu suo pulso atque insequentibus nostris subito pedestres copias, quas in<br />convalle in insidiis conlocaverant, ostenderunt. Hi nostros disiectos adorti proelium<br />renovarunt.<br />[19] Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis freti in sua<br />virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri autem quid sine<br />imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce efficere possent perspici<br />cuperent; tandem confecti vulneribus hostes terga verterunt. [2] Quorum magno<br />numero interfecto Crassus ex itinere oppidum Sotiatium oppugnare coepit. Quibus<br />fortiter resistentibus vineas turresque egit. [3] Illi alias eruptione temptata, alias<br />cuniculis ad aggerem vineasque actis (cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani,<br />propterea quod multis locis apud eos aerariae secturaeque sunt), ubi diligentia<br />nostrorum nihil his rebus profici posse intellexerunt, legatos ad Crassum mittunt<br />seque in deditionem ut recipiat petunt. Qua re impetrata arma tradere iussi faciunt.<br />[20] Atque in eam rem omnium nostrorum intentis animis alia ex parte oppidi<br />Adiatunnus, qui summam imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi soldurios<br />appellant, [2] quorum haec est condicio, ut omnibus in vita commodis una cum iis<br />fruantur quorum se amicitiae dediderint, si quid his per vim accidat, aut eundem<br />casum una ferant aut sibi mortem consciscant; [3] neque adhuc hominum memoria<br />repertus est quisquam qui, eo interfecto cuius se amicitiae devovisset, mortem<br />recusaret - [4] cum his Adiatunnus eruptionem facere conatus clamore ab ea parte<br />munitionis sublato cum ad arma milites concurrissent vehementerque ibi pugnatum<br />esset, repulsus in oppidum tamen uti eadem deditionis condicione uteretur a Crasso<br />impetravit.<br />[21] Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium profectus<br />est. [2] Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et manu munitum<br />paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant, legatos quoque<br />versus dimittere, coniurare, obsides inter se dare, copias parare coeperunt. [3]<br />Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae sunt citerioris Hispaniae finitimae<br />Aquitaniae: inde auxilia ducesque arcessuntur. [4] Quorum adventu magna cum<br />auctoritate et magna [cum] hominum multitudine bellum gerere conantur. [5] Duces<br />vero ii deliguntur qui una cum Q. Sertorio omnes annos fuerant summamque<br />scientiam rei militaris habere existimabantur. [6] Hi consuetudine populi Romani loca<br />capere, castra munire, commeatibus nostros intercludere instituunt. [7] Quod ubi<br />Crassus animadvertit, suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et<br />vagari et vias obsidere et castris satis praesidii relinquere, ob eam causam minus<br />commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies hostium numcrum<br />augeri, non cunctandum existimavit quin pugna decertaret. [8] Hac re ad consilium<br />delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum diem pugnae constituit.<br />[22] Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis in mediam<br />aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat. [2] Illi, etsi propter<br />multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque nostrorum se tuto dimicaturos<br />existimabant, tamen tutius esse arbitrabantur obsessis viis commeatu intercluso sine<br />vulnere victoria potiri, [3] et si propter inopiam rei frumentariae Romani se recipere<br />coepissent, impeditos in agmine et sub sarcinis infirmiores animo adoriri cogitabant.<br />[4] Hoc consilio probato ab ducibus, productis Romanorum copiis, sese castris<br />tenebant. [5] Hac re perspecta Crassus, cum sua cunctatione atque opinione timoris<br />hostes nostros milites alacriores ad pugnaudum effecissent atque omnium voces<br />audirentur expectari diutius non oportere quin ad castra iretur, cohortatus suos<br />omnibus cupientibus ad hostium castra contendit.<br />[23] Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores vallo<br />munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non multum Crassus<br />confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad aggerem caespitibus<br />comportandis speciem atque opinionem pugnantium praeberent, cum item ab<br />hostibus constanter ac non timide pugnaretur telaque ex loco superiore missa non<br />frustra acciderent, [2] equites circumitis hostium castris Crasso renuntiaverunt non<br />eadem esse diligentia ab decumana porta castra munita facilemque aditum habere.<br />[24] Crassus equitum praefectos cohortatus, ut magnis praemiis pollicitationibusque<br />suos excitarent, quid fieri vellet ostendit. [2] Illi, ut erat imperatum, eductis iis<br />cohortibus quae praesidio castris relictae intritae ab labore erant, et longiore itinere<br />circumductis, ne ex hostium castris conspici possent, omnium oculis mentibusque ad<br />pugnam intentis celeriter ad eas quas diximus munitiones pervenerunt [3] atque his<br />prorutis prius in hostium castris constiterunt quam plane ab his videri aut quid rei<br />gereretur cognosci posset. [4] Tum vero clamore ab ea parte audito nostri<br />redintegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae accidere consuevit, acrius<br />impugnare coeperunt. [5] Hostes undique circumventi desperatis omnibus rebus se<br />per munitiones deicere et fuga salutem petere contenderunt. [6] Quos equitatus<br />apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex Aquitania<br />Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta, multa nocte se in castra<br />recepit.<br />[25] Hac audita pugna maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque ultro<br />misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii, Vocates, Tarusates,<br />Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates: [2] paucae ultimae nationes<br />anni tempore confisae, quod hiems suberat, id facere neglexerunt.<br />[26] Eodem fere tempore Caesar, etsi pmpe exacta iam aestas erat, tamen, quod<br />omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent neque ad eum<br />umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum celeriter confici posse eo<br />exercitum duxit; qui longe alia ratione ac reliqui Galli bellum gerere coeperunt. [2]<br />Nam quod intellegebant maximas nationes, quae proelio contendissent, pulsas<br />superatasque esse, continentesque silvas ac paludes habebant, eo se suaque omnia<br />contulerunt. [3] Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque<br />munire instituisset neque hostis interim visus esset, dispersis in opere nostris subito<br />ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum fecerunt. [4] Nostri<br />celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt et compluribus interfectis longius<br />impeditioribus locis secuti paucos ex suis deperdiderunt.<br />[27] Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis inermibus<br />imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem eam materiam<br />quae erat caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo ad utrumque latus<br />extruebat. [2] Incredibili celeritate magno spatio paucis diebus confecto, cum iam<br />pecus atque extrema impedimenta a nostris tenerentur, ipsi densiores silvas<br />peterent, eius modi sunt tempestates consecutae uti opus necessario intermitteretur<br />et continuatione imbrium diutius sub pellibus milites contineri non possent. [3]<br />Itaque vastatis omnibus eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar exercitum<br />reduxit et in Aulercis Lexoviisque, reliquis item civitatibus quae proxime bellum<br />fecerant, in hibernis conlocavit.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/17332051-112815986382565583?l=debellogallico.blogspot.com' alt='' /></div>Adolfo Catralhttp://www.blogger.com/profile/10738236054509496915noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-17332051.post-1128159728819459912005-10-01T02:40:00.000-07:002005-10-01T02:42:08.836-07:00COMMENTARIUS SECUNDUS<br />[1] CUM esset Caesar in citeriore Gallia [in hibernis], ita uti supra demonstravimus,<br />crebri ad eum rumores adferebantur litterisque item Labieni certior fiebat omnes<br />Belgas, quam tertiam esse Galliae partem dixeramus, contra populum Romanum<br />coniurare obsidesque inter se dare. [2] Coniurandi has esse causas: primum quod<br />vererentur ne, omni pacata Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur; [3] deinde<br />quod ab non nullis Gallis sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia<br />versari noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in Gallia<br />moleste ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis imperiis studebant;<br />[4] ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus atque iis qui ad conducendos<br />homines facultates habebant vulgo regna occupabantur; qui minus facile eam rem<br />imperio nostro consequi poterant.<br />[2] His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore Gallia novas<br />conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui deduceret Q. Pedium legatum<br />misit. [2] Ipse, cum primum pabuli copia esse inciperet, ad exercitum venit. [3] Dat<br />negotium Senonibus reliquisque Gallis qui finitimi Belgis erant uti ea quae apud eos<br />gerantur cognoscant seque de his rebus certiorem faciant. [4] Hi constanter omnes<br />nuntiaverunt manus cogi, exercitum in unum locum conduci. Tum vero dubitandum<br />non existimavit quin ad eos proficisceretur. Re frumentaria provisa castra movet<br />diebusque circiter XV ad fines Belgarum pervenit.<br />[3] Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui proximi<br />Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium, primos civitatis,<br />miserunt, [2] qui dicerent se suaque omnia in fidem atque potestatem populi Romani<br />permittere, neque se cum reliquis Belgis consensisse neque contra populum<br />Romanum coniurasse, [3] paratosque esse et obsides dare et imperata facere et<br />oppidis recipere et frumento ceterisque rebus iuvare; [4] reliquos omnes Belgas in<br />armis esse, Germanosque qui cis Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, [5]<br />tantumque esse eorum omnium furorem ut ne Suessiones quidem, fratres<br />consanguineosque suos, qui eodem iure et isdem legibus utantur, unum imperium<br />unumque magistratum cum ipsis habeant, deterrere potuelint quin cum iis<br />consentirent.<br />[4] Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid in bello<br />possent, sic reperiebat: plerosque Belgos esse ortos a Germanis Rhenumque<br />antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse Gallosque qui ea loca<br />incolerent expulisse, solosque esse qui, [2] patrum nostrorum memoria omni Gallia<br />vexata, Teutonos Cimbrosque intra suos fines ingredi prohibuerint; [3] qua ex re fieri<br />uti earum rerum memoria magnam sibi auctoritatem Illagnosque spiritus in re<br />militari sumerent. [4] De numero eorum omnia se habere explorata Remi dicebant,<br />propterea quod propinquitatibus adfinitatibus quo coniuncti quantam quisque<br />multitudinem in communi Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint.<br />[5] Plurimum inter eos Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum numero<br />valere: hos posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo numero electa milia<br />LX totiusque belli imperium sibi postulare. [6] Suessiones suos esse finitimos; fines<br />latissimos teracissimosque agros possidere. [7] Apud eos fuisse regem nostra etiam<br />memoria Diviciacum, totius Galliae potentissimum, qui cum magnae partis harum<br />regionum, tum etiam Britanniae imperium obtinuerit; nunc esse regem Galbam: ad<br />hunc propter iustitiam prudentiamque summam totius belli omnium voluntate<br />deferri; oppida habere numero XII, polliceri milia armata L; totidem Nervios, [8] qui<br />maxime feri inter ipsos habeantur longissimeque absint; [9] XV milia Atrebates,<br />Ambianos X milia, Morinos XXV milia, Menapios VII milia, Caletos X milia, Veliocasses<br />et Viromanduos totidem, Atuatucos XVIIII milia; [10] Condrusos, Eburones,<br />Caerosos, Paemanos, qui uno nomine Germani appellantur, arbitrari ad XL milia.<br />[5] Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem senatum ad<br />se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit. Quae omnia ab his<br />diligenter ad diem facta sunt. [2] Ipse Diviciacum Haeduum magnopere cohortatus<br />docet quanto opere rei publicae comnlunisque salutis intersit manus hostium<br />distineri, ne cum tanta multitudine uno tempore confligendum sit. [3] Id fieri posse,<br />si suas copias Haedui in fines Bellovacorum introduxerint et eorum agros populari<br />coeperint. [4] His <datis> mandatis eum a se dimittit. Postquam omnes Belgarum<br />copias in unum locum coactas ad se venire vidit neque iam longe abesse ab iis quos<br />miserat exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam, quod est in extremis<br />Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra posuit. [5] Quae<br />res et latus ullum castrorum ripis fluminis muniebat et post eum quae erant tuta ab<br />hostibus reddebat et commeatus ab Remis reliquisque civitatibus ut sine periculo ad<br />eum portari possent efficiebat. [6] In eo flumine pons erat. Ibi praesidium ponit et in<br />altera parte fluminis Q. Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit;<br />castra in altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum muniri iubet.<br />[6] Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum VIII. Id<br />ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentatum est.<br />[2] Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec: ubi circumiecta<br />multitudine hominum totis moenibus undique in murum lapides iaci coepti sunt<br />murusque defensoribus nudatus est, testudine facta portas succedunt murumque<br />subruunt. Quod tum facile fiebat. [3] Nam cum tanta multitudo lapides ac tela<br />+coicerent+, in muro consistendi potestas erat nulli. [4] Cum finem oppugnandi nox<br />fecisset, Iccius Remus, summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido<br />praeerat, unus ex iis qui legati de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum<br />mittit, nisi subsidium sibi submittatur, sese diutius sustinere non posse.<br />[7] Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio venerant,<br />Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio oppidanis mittit; [2]<br />quorum adventu et Remis cum spe delensionis studium propugnandi accessit et<br />hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. [3] Itaque paulisper apud<br />oppidum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire<br />potuerant incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus<br />passuum minus duobus castra posuerunt; [4] quae castra, ut fumo atque ignibus<br />significabatur, amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant.<br />[8] Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam opinionem<br />virtutis proelio supersedere statuit; [2] cotidie tamen equestribus proeliis quid hostis<br />virtute posset et quid nostri auderent periclitabatur. [3] Ubi nostros non esse<br />inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam natura oportuno atque<br />idoneo, quod is collis ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum<br />adversus in latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque<br />ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus paulatim ad<br />planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter<br />passuum CCCC [4] et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta<br />conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab<br />lateribus pugnantes suos circumvenire possent. [5] Hoc facto, duabus legionibus<br />quas proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci<br />possent, reliquas VI legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex<br />castris eductas instruxerunt.<br />[9] Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri<br />transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut<br />impeditos adgrederentur parati in armis erant. [2] Interim proelio equestri inter duas<br />acies contendebatur. Ubi neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum<br />proelio nostris Caesar suos in castra reduxit. [3] Hostes protinus ex eo loco ad<br />flumen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. [4]<br />Ibi vadis repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si<br />possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent pontemque<br />interscinderent, [5] si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui magno<br />nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohiberent.<br />[10] <caesar> certior factus ab Titurio onlnem equitatum et levis armaturae<br />Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit. Acriter in<br />eo loco pugnatum est. [2] Hostes impeditos nostri in flumine adgressi magnum<br />eorum numerum occiderunt; [3] per eorum corpora reliquos audacissime transire<br />conantes multitudine telorum reppulerunt primosque, qui transierant, equitatu<br />circumventos interfecerunt. [4] Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine<br />transeundo spem se fefellisse intellexerunt neque nostros in locum iniquiorum<br />progredi pugnandi causa viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit,<br />concilio convocato constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et<br />quorum in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos<br />undique convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et<br />domesticis copiis rei frumentariae uterentur. [5] Ad eam sententiam cum reliquis<br />causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus<br />Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutius morarentur<br />neque suis auxilium terrent non poterat.<br />[11] Ea re constituta, secunda vigilia magno cum, strepitu ac tumultu castris egressi<br />nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum itineris locum peteret et<br />domum pervenire properaret, fecerunt ut consimilis fugae profectio videretur. [2]<br />Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa<br />discederent nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. [3]<br />Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum<br />agmen moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos<br />praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. [4] Hi<br />novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum<br />fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent<br />fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, [5] priores, quod abesse a<br />periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito<br />clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. [6] Ita sine<br />ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei<br />spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat imperatum,<br />receperunt.<br />[12] Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga reciperent,<br />in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit et magno itinere<br />[confecto] ad oppidum Noviodunum contendit. [2] Id ex itinere oppugnare conatus,<br />quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique<br />altitudinem paucis defendentihus expugnare non potuit. [3] Castris munitis vineas<br />agere quaeque ad oppugnandum usui erant comparare coepit. [4] Interim omnis ex<br />fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. [5] Celeriter vineis<br />ad oppidum actis, aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae<br />neque viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti legatos<br />ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant.<br />[6] Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis duobus filiis<br />armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones accipit exercitumque<br />in Bellovacos ducit. [7] Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium<br />contulissent atque ab eo oppido Caesar cum exercitu circiter milia passuum V<br />abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi manus ad Caesarem tendere et voce<br />significare coeperunt sese in eius fidem ac potestatem venire neque contra populum<br />Romanum armis contendere. [8] Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi<br />poneret, pueri mulieresque ex muro passis mallibus suo more pacem ab Romanis<br />petierunt.<br />[13] Pro his Diviciacus (nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum copiis ad<br />Cum reverterat) facit verba: [2] Bellovacos omni tempore in fide atque amicitia<br />civitatis Haeduae fuisse; [3] impulsos ab suis principibus, qui dicerent Haeduos a<br />Caesare in servitutem redacto. omnes indignitates contumeliasque perferre, et ab<br />Haeduis defecisse et populo Romano bellum intulisse. [4] Qui eius consilii principes<br />fuissent, quod intellegerent quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam<br />profugisse. [5] Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua<br />clementia ac mansuetudine in eos utatur. [6] Quod si fecerit, Haeduorum<br />auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si<br />qua bella inciderint, sustentare consuerint.<br />[14] Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem recepturum<br />et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque<br />hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. [2] His traditis omnibusque<br />armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit; qui se suaque<br />omnia sine mora dediderunt. [3] Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura<br />moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: [4] nullum esse aditum ad eos<br />mercatoribus; nihil pati vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri,<br />quod his rebus relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; [5]<br />esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas,<br />qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; [6] confirmare<br />sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos.<br />[15] Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen<br />a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; [2] trans id flumen omnes<br />Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et<br />Viromanduis, finitimis suis [3] (nam his utrisque persuaserant uti eandem belli<br />fortunam experirentur); [4] expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in<br />itinere; [5] mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum<br />coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset.<br />[16] His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum castris<br />idoneum deligant. [2] Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesarem<br />secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum<br />dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios<br />pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum<br />magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in<br />castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis<br />adoriri; [3] qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra<br />consistere non auderent. [4] Adiuvabat etiam eorum collsilium qui rem deferebant<br />quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent (neque enim ad hoc tempus ei rei<br />student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis), quo facilius finitimorum<br />equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent, teneris arboribus incisis<br />atque inflexis crebrisque in latitudinem ramis enatis [et] rubis sentibusque interiectis<br />effecerant ut instar muri hae saepes munimentum praeberent, quo non modo non<br />intrari sed ne perspici quidem posset. [5] His rebus cum iter agminis nostri<br />impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt.<br />[17] Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab summo<br />aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. [2] Ab eo<br />flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter<br />CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici<br />posset. [3] Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco<br />secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo<br />pedum circiter trium.<br />[18] Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio ordoque<br />agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. [2] Nam quod hostibus<br />adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeditas ducebat; [3] post<br />eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae legiones quae proxime<br />conscriptae erant totum agmen claudebant praesidioque impedimentis erant. [4]<br />Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi cum hostium<br />equitatu proelium commiserunt. [5] Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent<br />ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad<br />finem porrecta [ac] loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim<br />legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. [6] Ubi<br />prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod<br />tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque<br />constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt<br />impetumque in nostros equites fecerunt. [7] His facile pulsis ac proturbatis,<br />incredibili celeritate ad flumen decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et<br />in flumine [et iam in manibus nostris] hostes viderentur. [8] Eadem autem celeritate<br />adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt.<br />[19] Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod erat<br />insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere revocandi<br />milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; acies<br />instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum rerum magnam partem<br />temporis brevitas et incursus hostium impediebat. [2] His difficultatibus duae res<br />erant subsidio, scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid<br />fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri<br />poterant, et quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere<br />nisi munitis castris vetuerat. [3] Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium<br />nihil iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur<br />administrabant.<br />[20] Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam [in] partem<br />fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. [2] Milites non longiore<br />oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu<br />perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, [3] quod non longius<br />hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. [4]<br />Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. [5] Temporis<br />tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad<br />insignia accommodanda sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta<br />detrahenda tempus defuerit. [6] Quam quisque ab opere in partem casu devenit<br />quaeque prima signa conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi<br />tempus dimitteret.<br />[21] Instructo exercitu magis ut loci natura [delectusque collis] et necessitas<br />temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversae legiones<br />aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque densissimis, ut ante<br />demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa subsidia conlocari<br />neque quid in quaque parte opus esset provideri neque ab uno omnia imperia<br />administrari poterant. [2] Itaque in tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus<br />varii sequebantur.<br />[22] Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis emissis<br />cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates (nam his ea pars<br />obvenerat) celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes<br />insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. [2] Ipsi transire<br />flumen non dubitaverunt et in locum iniquum progressi rursus resistentes hostes<br />redintegrato proelio in fugam coniecerunt. [3] Item alia in parte diversae duae<br />legiones, XI. et VIII., profligatis Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco<br />superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. [4] At totis fere castris a fronte et a<br />sinistra parte nudatis, cum in dextro cornu legio XII. et non magno ab ea intervallo<br />VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam<br />imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars <ab> aperto latere<br />legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit.<br />[23] Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una<br />fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra reciperent,<br />adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam petebant; [2] et<br />calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros victores flumen<br />transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum respexissent et hostes in<br />nostris castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. [3] Simul eorum<br />qui cum impedimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, aliique aliam in<br />partem perterriti ferebantur. [4] Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri,<br />quorum inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad<br />Caesarem venerant, cum multitudine hostium castra [nostra] compleri, legiones<br />premi et paene circumventas teneri, calones, equites, tunditores, Numidas diversos<br />dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris rebus domum<br />contenderunt: [5] Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque eorum<br />hostes potitos civitati renuntiaverunt.<br />[24] Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu prolectus, ubi suos urgeri<br />signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos milites sibi ipsos ad pugnam<br />esse impedimento vidit, quartae cohortis omnibus centurionibus occisis signiferoque<br />interfecto, signo amisso, reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut<br />vulneratis aut occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis<br />gravibusque vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse<br />tardiores et non nullos ab novissimis deserto <loco> proelio excedere ac tela vitare,<br />hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere<br />instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti<br />posset, [2] scuto ab novissimis [uni] militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat,<br />in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus<br />milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. [3]<br />Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in<br />conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum<br />hostium impetus tardatus est.<br />[25] Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste<br />vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et conversa<br />signa in hostes inferrent. [2] Quo facto cum aliis alii subsidium ferrent neque<br />timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare<br />coeperunt. [3] Interim milites legionum duarum quae in novissimo agmine praesidio<br />impedimentis fuerant, proelio nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus<br />conspiciebantur, [4] et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae<br />res in nostris castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. [5]<br />Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et<br />castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem sibi<br />reliqui fecerunt.<br />[26] Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui<br />vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones<br />perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, [2] equites vero, ut<br />turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus<br />praeferrent. [3] At hostes, etiam in extrema spe salutis, tantam virtutem<br />praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque<br />ex eorum corporibus pugnarent, [4] his deiectis et coacervatis cadaveribus qui<br />superessent ut ex tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent: [5]<br />ut non nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire<br />latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae<br />facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat.<br />[27] Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum<br />redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes<br />coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil impeditum, victis nihil<br />tutum arbitrarentur, [2] omnium qui supererant consensu legatos ad Caesarem<br />miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda civitatis calamitate ex DC ad<br />tres senatores, ex hominum milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese<br />redactos esse dixerunt. [3] Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia<br />videretur, diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et<br />finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent.<br />[28] Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent,<br />hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; [2] cunctis oppidis castellisque<br />desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum contulerunt. [3] Quod<br />cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes deiectusque haberet, una ex<br />parte leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius pedum CC relinquebatur;<br />quem locum duplici altissimo muro munierant; tum magni ponderis saxa et<br />praeacutas trabes in muro conlocabant. [4] Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque<br />prognati, qui, cum iter in provinciam nostram atque Italiam; facerent, iis<br />impedimentis quae secum agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum<br />depositis custodiae [ex suis] ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. [5] Hi<br />post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent,<br />alias inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio<br />locum delegerant.<br />25<br />[29] Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant<br />parvulisque proeliis cum nostris contendebant; [2] postea vallo pedum XII in circuitu<br />+XV+ milium crebrisque castellis circummuniti oppido sese continebant. [3] Ubi<br />vineis actis aggere extructo turrim procul constitui viderunt, primum inridere ex<br />muro atque increpitare vocibus, quod tanta machinatio a tanto spatio institueretur:<br />[4] quibusnam mallibus aut quibus viribus praesertim homines tantulae staturae<br />(nam plerumque omnibus Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra<br />contemptui est) tanti oneris turrim in muro sese <posse> conlocare confiderent?<br />[30] Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata specie<br />commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum locuti, [2] non<br />se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae altitudinis<br />machinationes tanta celeritate promovere possent, [3] se suaque omnia eorum<br />potestati permittere dixerunt. [4] Unum petere ac deprecari: si forte pro sua<br />clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent, statuisset Atuatucos esse<br />conservandos, ne se armis despoliaret. [5] Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac<br />suae virtuti invidere; a quibus se defelldere traditis armis non possent. [6] Sibi<br />praestare, si in eum casum deducerentur, quamvis fortunam a populo Romano pati<br />quam ab his per cruciatum interfici inter quos dominari consuessent.<br />[31] Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum<br />civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se dedidissent; [2]<br />sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis. Se id quod in Nerviis<br />fecisset facturum finitimisque imperaturum ne quam dediticiis populi Romani iniuriam<br />inferrent. [3] Re renuntiata ad suos illi se quae imperarentur facere dixerunt. [4]<br />Armorum magna multitudine de muro in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic<br />ut prope summam muri aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et<br />tamen circiter parte tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta,<br />portis patefactis eo die pace sunt usi.<br />[32] Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne quam<br />noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. [2] Illi ante inito, ut intellectum est,<br />consilio, quod deditione facta nostros praesidia deducturos aut denique indiligentius<br />servaturos crediderant, partim cum iis quae retinuerant et celaverant armis, partim<br />scutis ex cortice factis aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas<br />postulabat, pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras<br />munitiones accensus videbatur, omnibus copiis repente ex oppido eruptionem<br />fecerunt. [3] Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione facta, ex<br />proximis castellis eo concursum est, [4] pugnatumque ab hostibus ita acriter est ut a<br />viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui ex vallo turribusque<br />tela iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis spes consisteret. [5] Occisis<br />ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum reiecti sunt. [6] Postridie eius diei<br />refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris,<br />sectionem eius oppidi universa Caesar vendidit. [7] Ab iis qui emerant capitum<br />numerus ad eum relatus est milium LIII.<br />[33] Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos,<br />Venellos, Osismos, Coriosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt maritimae<br />civitates Oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas civitates in dicionem<br />potestatemque populi Romani esse redactas.<br />[34] His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros opinio perlata<br />est uti ab iis nationibus quae trans Rhenum incolerent legationes ad Caesarem<br />mitterentur, quae se obsides daturas, imperata facturas pollicerentur. [2] Quas<br />legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad<br />se reverti iussit. [3] Ipse in Carnutes, Andes, Turonos quaeque civitates propinquae<br />iis locis erant ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus<br />est. [4] Ob easque res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta est, quod<br />ante id tempus accidit nulli.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/17332051-112815972881945991?l=debellogallico.blogspot.com' alt='' /></div>Adolfo Catralhttp://www.blogger.com/profile/10738236054509496915noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-17332051.post-1128159621115210922005-10-01T02:36:00.000-07:002005-10-01T02:40:21.150-07:00COMMENTARIUS PRIMUS<br />[1] GALLIA est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam<br />Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur. [2] Hi omnes<br />lingua, institutis, legibus inter se differunt. Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a<br />Belgis Matrona et Sequana dividit. [3] Horum omnium fortissimi sunt Belgae,<br />propterea quod a cultu atque humanitate provinciae longissime absunt, minimeque<br />ad eos mercatores saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos<br />pertinent important, [4] proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt,<br />quibuscum continenter bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos<br />virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut<br />suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt. [5] [Eorum una,<br />pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a flumine Rhodano, continetur<br />Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum, attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis<br />flumen Rhenum, vergit ad septentriones. [6] Belgae ab extremis Galliae finibus<br />oriuntur, pertinent ad inferiorem partem fluminis Rheni, spectant in septentrionem et<br />orientem solem. [7] Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam<br />partem Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et<br />septentriones.]<br />[2] Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix. Is M. Messala, [et<br />P.] M. Pisone consulibus regni cupiditate inductus coniurationem nobilitatis fecit et<br />civitati persuasit ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent: [2] perfacile esse,<br />cum virtute omnibus praestarent, totius Galliae imperio potiri. [3] Id hoc facilius iis<br />persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte flumine Rheno<br />latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis dividit; altera ex parte<br />monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et<br />flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. [4] His rebus fiebat ut<br />et minus late vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possent; [5] qua ex<br />parte homines bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. [6] Pro multitudine autem<br />hominum et pro gloria belli atque fortitudinis angustos se fines habere arbitrabantur,<br />qui in longitudinem milia passuum CCXL, in latitudinem CLXXX patebant.<br />[3] His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti constituerunt ea quae ad<br />proficiscendum pertinerent comparare, iumentorum et carrorum quam maximum<br />numerum coemere, sementes quam maximas facere, ut in itinere copia frumenti<br />suppeteret, cum proximis civitatibus pacem et amicitiam confirmare. [2] Ad eas res<br />conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt; in tertium annum profectionem lege<br />confirmant. [3] Ad eas res conficiendas Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad<br />civitates suscipit. In eo itinere persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano,<br />cuius pater regnum in Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu populi Romani<br />amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater ante<br />habuerit; [4] itemque Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore principatum<br />in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem conaretur persuadet<br />eique filiam suam in matrimonium dat. [5] Perfacile factu esse illis probat conata<br />perficere, propterea quod ipse suae civitatis imperium obtenturus esset: [6] non<br />esse dubium quin totius Galliae plurimum Helvetii possent; se suis copiis suoque<br />exercitu illis regna conciliaturum confirmat. [7] Hac oratione adducti inter se fidem et<br />ius iurandum dant et regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos<br />totius Galliae sese potiri posse sperant.<br /><br />[4] Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis Orgetoricem ex vinculis<br />causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur.<br />[2] Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium omnem suam familiam, ad<br />hominum milia decem, undique coegit, et omnes clientes obaeratosque suos,<br />quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; per eos ne causam diceret se<br />eripuit. [3] Cum civitas ob eam rem incitata armis ius suum exequi conaretur<br />multitudinemque hominum ex agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est;<br />[4] neque abest suspicio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit.<br />[5] Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant facere conantur, ut<br />e finibus suis exeant. [2] Ubi iam se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt, oppida<br />sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad quadringentos, reliqua privata aedificia<br />incendunt; [3] frumentum omne, praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut<br />domum reditionis spe sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium<br />mensum molita cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et<br />Tulingis et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis vicisque exustis una<br />cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant et in agrum Noricum<br />transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se socios sibi adsciscunt.<br />[6] Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent: unum per<br />Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen Rhodanum, vix qua<br />singuli carri ducerentur, mons autem altissimus impendebat, ut facile perpauci<br />prohibere possent; [2] alterum per provinciam nostram, multo facilius atque<br />expeditius, propterea quod inter fines Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati<br />erant, Rhodanus fluit isque non nullis locis vado transitur. [3] Extremum oppidum<br />Allobrogum est proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido pons ad<br />Helvetios pertinet. Allobrogibus sese vel persuasuros, quod nondum bono animo in<br />populum Romanum viderentur, existimabant vel vi coacturos ut per suos fines eos<br />ire paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem dicunt, qua die ad<br />ripam Rhodani omnes conveniant. Is dies erat a. d. V. Kal. Apr. L. Pisone, A. Gabinio<br />consulibus.<br />[7] Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provincia nostram iter facere conari,<br />maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus in Galliam ulteriorem<br />contendit et ad Genavam pervenit. [2] Provinciae toti quam maximum potest militum<br />numerum imperat (erat omnino in Gallia ulteriore legio una), pontem, qui erat ad<br />Genavam, iubet rescindi. [3] Ubi de eius aventu Helvetii certiores facti sunt, legatos<br />ad eum mittunt nobilissimos civitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius<br />principem locum obtinebant, qui dicerent sibi esse in animo sine ullo maleficio iter<br />per provinciam facere, propterea quod aliud iter haberent nullum: rogare ut eius<br />voluntate id sibi facere liceat. Caesar, quod memoria tenebat L. Cassium consulem<br />occisum exercitumque eius ab Helvetiis pulsum et sub iugum missum, concedendum<br />non putabat; [4] neque homines inimico animo, data facultate per provinciam itineris<br />faciundi, temperaturos ab iniuria et maleficio existimabat. [5] Tamen, ut spatium<br />intercedere posset dum milites quos imperaverat convenirent, legatis respondit diem<br />se ad deliberandum sumpturum: si quid vellent, ad Id. April. reverterentur.<br />[8] Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia<br />convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem Iuram,<br />qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII murum in<br />altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. [2] Eo opere perfecto praesidia<br />disponit, castella communit, quo facilius, si se invito transire conentur, prohibere<br />possit. [3] Ubi ea dies quam constituerat cum legatis venit et legati ad eum<br />reverterunt, negat se more et exemplo populi Romani posse iter ulli per provinciam<br /><br />dare et, si vim lacere conentur, prohibiturum ostendit. [4] Helvetii ea spe deiecti<br />navibus iunctis ratibusque compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo<br />fluminis erat, non numquam interdiu, saepius noctu si perrumpere possent conati,<br />operis munitione et militum concursu et telis repulsi, hoc conatu destiterunt.<br />[9] Relinquebatur una per Sequanos via, qua Sequanis invitis propter angustias ire<br />non poterant. [2] His cum sua sponte persuadere non possent, legatos ad<br />Dumnorigem Haeduum mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis impetrarent. [3]<br />Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos plurimum poterat et Helvetiis erat<br />amicus, quod ex ea civitate Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat, et cupiditate<br />regni adductus novis rebus studebat et quam plurimas civitates suo beneficio habere<br />obstrictas volebat. [4] Itaque rem suscipit et a Sequanis impetrat ut per fines suos<br />Helvetios ire patiantur, obsidesque uti inter sese dent perficit: Sequani, ne itinere<br />Helvetios prohibeant, Helvetii, ut sine maleficio et iniuria transeant.<br />[10] Caesari renuntiatur Helvetiis esse in animo per agrum Sequanorum et<br />Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui non longe a Tolosatium finibus absunt,<br />quae civitas est in provincia. [2] Id si fieret, intellegebat magno cum periculo<br />provinciae futurum ut homines bellicosos, populi Romani inimicos, locis patentibus<br />maximeque frumentariis finitimos haberet. [3] Ob eas causas ei munitioni quam<br />fecerat T. Labienum legatum praeficit; ipse in Italiam magnis itineribus contendit<br />duasque ibi legiones conscribit et tres, quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis<br />educit et, qua proximum iter in ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his quinque<br />legionibus ire contendit. [4] Ibi Ceutrones et Graioceli et Caturiges locis superioribus<br />occupatis itinere exercitum prohibere conantur. Compluribus his proeliis pulsis ab<br />Ocelo, quod est <oppidum> citerioris provinciae extremum, in fines Vocontiorum<br />ulterioris provinciae die septimo pervenit; inde in Allobrogum fines, ab Allobrogibus<br />in Segusiavos exercitum ducit. Hi sunt extra provinciam trans Rhodanum primi.<br />[11] Helvetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias traduxerant et in<br />Haeduorum fines pervenerant eorumque agros populabantur. [2] Haedui, cum se<br />suaque ab iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt rogatum<br />auxilium: [3] ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut paene in<br />conspectu exercitus nostri agri vastari, liberi [eorum] in servitutem abduci, oppida<br />expugnari non debuerint. Eodem tempore <quo> Haedui Ambarri, necessarii et<br />consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem faciunt sese depopulatis agris non<br />facile ab oppidis vim hostium prohibere. [4] Item Allobroges, qui trans Rhodanum<br />vicos possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi<br />praeter agri solum nihil esse reliqui. [5] Quibus rebus adductus Caesar non<br />expectandum sibi statuit dum, omnibus, fortunis sociorum consumptis, in Santonos<br />Helvetii pervenirent.<br />[12] Flumen est Arar, quod per fines Haeduorum et Sequanorum in Rhodanum<br />influit, incredibili lenitate, ita ut oculis in utram partem fluat iudicari non possit. Id<br />Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. [2] Ubi per exploratores Caesar certior<br />factus est tres iam partes copiarum Helvetios id flumen traduxisse, quartam vero<br />partem citra flumen Ararim reliquam esse, de tertia vigilia cum legionibus tribus e<br />castris profectus ad eam partem pervenit quae nondum flumen transierat. [3] Eos<br />impeditos et inopinantes adgressus magnam partem eorum concidit; reliqui sese<br />fugae mandarunt atque in proximas silvas abdiderunt. [4] Is pagus appellabatur<br />Tigurinus; nam omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa est. [5] Hic pagus<br />unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem<br />interfecerat et eius exercitum sub iugum miserat. [6] Ita sive casu sive consilio<br />deorum immortalium quae pars civitatis Helvetiae insignem calamitatem populo<br />Romano intulerat, ea princeps poenam persolvit. [7] Qua in re Caesar non solum<br />publicas, sed etiam privatas iniurias ultus est, quod eius soceri L. Pisonis avum, L.<br />Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio quo Cassium interfecerant.<br />[13] Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi posset, pontem in<br />Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit. [2] Helvetii repentino eius<br />adventu commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime confecerant, ut flumen<br />transirent, illum uno die fecisse intellegerent, legatos ad eum mittunt; cuius<br />legationis Divico princeps fuit, qui bello Cassiano dux Helvetiorum fuerat. [3] Is ita<br />cum Caesare egit: si pacem populus Romanus cum Helvetiis faceret, in eam partem<br />ituros atque ibi futuros Helvetios ubi eos Caesar constituisset atque esse voluisset;<br />[4] sin bello persequi perseveraret, reminisceretur et veteris incommodi populi<br />Romani et pristinae virtutis Helvetiorum. Quod improviso unum pagum adortus<br />esset, cum ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non possent, ne ob eam rem<br />aut suae magnopere virtuti tribueret aut ipsos despiceret. Se ita a patribus<br />maioribusque suis didicisse, ut magis virtute contenderent quam dolo aut insidiis<br />niterentur. [5] Quare ne committeret ut is locus ubi constitissent ex calamitate<br />populi Romani et internecione exercitus nomen caperet aut memoriam proderet.<br />[14] His Caesar ita respondit: eo sibi minus dubitationis dari, quod eas res quas<br />legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque eo gravius ferre quo minus<br />merito populi Romani accidissent; [2] qui si alicuius iniuriae sibi conscius fuisset, non<br />fuisse difficile cavere; sed eo deceptum, quod neque commissum a se intellegeret<br />quare timeret neque sine causa timendum putaret. [3] Quod si veteris contumeliae<br />oblivisci vellet, num etiam recentium iniuriarum, quod eo invito iter per provinciam<br />per vim temptassent, quod Haeduos, quod Ambarros, quod Allobrogas vexassent,<br />memoriam deponere posse? [4] Quod sua victoria tam insolenter gloriarentur<br />quodque tam diu se impune iniurias tulisse admirarentur, eodem pertinere. [5]<br />Consuesse enim deos immortales, quo gravius homines ex commutatione rerum<br />doleant, quos pro scelere eorum ulcisci velint, his secundiores interdum res et<br />diuturniorem impunitatem concedere. [6] Cum ea ita sint, tamen, si obsides ab iis<br />sibi dentur, uti ea quae polliceantur facturos intellegat, et si Haeduis de iniuriis quas<br />ipsis sociisque eorum intulerint, item si Allobrogibus satis faciunt, sese cum iis pacem<br />esse facturum. [7] Divico respondit: ita Helvetios a maioribus suis institutos esse uti<br />obsides accipere, non dare, consuerint; eius rem populum Romanum esse testem.<br />Hoc responso dato discessit.<br />[15] Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque omnem,<br />ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia et Haeduis atque eorum<br />sociis coactum habebat, praemittit, qui videant quas in partes hostes iter faciant. Qui<br />cupidius novissimum agmen insecuti alieno loco cum equitatu Helvetiorum proelium<br />committunt; et pauci de nostris cadunt. [2] Quo proelio sublati Helvetii, quod<br />quingentis equitibus tantam multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere<br />non numquam et novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt. Caesar suos<br />a proelio continebat, ac satis habebat in praesentia hostem rapinis, pabulationibus<br />populationibusque prohibere. [3] Ita dies circiter XV iter fecerunt uti inter<br />novissimum hostium agmen et nostrum primum non amplius quinis aut senis milibus<br />passuum interesset.<br />[16] Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent publice polliciti,<br />flagitare. [2] Nam propter frigora [quod Gallia sub septentrionibus, ut ante dictum<br />est, posita est,] non modo frumenta in agris matura non erant, sed ne pabuli quidem<br />satis magna copia suppetebat; [3] eo autem frumento quod flumine Arari navibus<br />subvexerat propterea uti minus poterat quod iter ab Arari Helvetii averterant, a<br />quibus discedere nolebat. [4] Diem ex die ducere Haedui: conferri, comportari,<br />adesse dicere. [5] Ubi se diutius duci intellexit et diem instare quo die frumentum<br />militibus metiri oporteret, convocatis eorum principibus, quorum magnam copiam in<br />castris habebat, in his Diviciaco et Lisco, qui summo magistratui praeerat, quem<br />vergobretum appellant Haedui, qui creatur annuus et vitae necisque in suos habet<br />potestatem, graviter eos accusat, [6] quod, cum neque emi neque ex agris sumi<br />possit, tam necessario tempore, tam propinquis hostibus ab iis non sublevetur,<br />praesertim cum magna ex parte eorum precibus adductus bellum susceperit[; multo<br />etiam gravius quod sit destitutus queritur].<br />[17] Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat proponit:<br />esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat, qui privatim plus<br />possint quam ipsi magistratus. [2] Hos seditiosa atque improba oratione<br />multitudinem deterrere, ne frumentum conferant quod debeant: [3] praestare, si<br />iam principatum Galliae obtinere non possint, Gallorum quam Romanorum imperia<br />perferre, [4] neque dubitare [debeant] quin, si Helvetios superaverint Romani, una<br />cum reliqua Gallia Haeduis libertatem sint erepturi. [5] Ab isdem nostra consilia<br />quaeque in castris gerantur hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse. [6] Quin<br />etiam, quod necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto id<br />cum periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit tacuisse.<br />[18] Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari sentiebat,<br />sed, quod pluribus praesentibus eas res iactari nolebat, celeriter concilium dimittit,<br />Liscum retinet. [2] Quaerit ex solo ea quae in conventu dixerat. Dicit liberius atque<br />audacius. Eadem secreto ab aliis quaerit; reperit esse vera: [3] ipsum esse<br />Dumnorigem, summa audacia, magna apud plebem propter liberalitatem gratia,<br />cupidum rerum novarum. Complures annos portoria reliquaque omnia Haeduorum<br />vectigalia parvo pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri<br />audeat nemo. [4] His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad<br />largiendum magnas comparasse; [5] magnum umerum equitatus suo sumptu<br />semper alere et circum se habere, [6] neque solum domi, sed etiam apud finitimas<br />civitates largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in Biturigibus homini<br />illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; [7] ipsum ex Helvetiis uxorem habere,<br />sororum ex matre et propinquas suas nuptum in alias civitates conlocasse. [8]<br />Favere et cupere Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse etiam suo nomine<br />Caesarem et Romanos, quod eorum adventu potentia eius deminuta et Diviciacus<br />frater in antiquum locum gratiae atque honoris sit restitutus. [9] Si quid accidat<br />Romanis, summam in spem per Helvetios regni obtinendi venire; imperio populi<br />Romani non modo de regno, sed etiam de ea quam habeat gratia desperare. [10]<br />Reperiebat etiam in quaerendo Caesar, quod proelium equestre adversum paucis<br />ante diebus esset factum, initium eius fugae factum a Dumnorige atque eius<br />equitibus (nam equitatui, quem auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix<br />praeerat): eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum.<br />[19] Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res accederent,<br />quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides inter eos dandos<br />curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et civitatis sed etiam inscientibus<br />ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum accusaretur, satis esse causae<br />arbitrabatur quare in eum aut ipse animadverteret aut civitatem animadvertere<br />iuberet. [2] His omnibus rebus unum repugnabat, quod Diviciaci fratris summum in<br />populum Romanum studium, summum in se voluntatem, egregiam fidem, iustitiam,<br />temperantiam cognoverat; nam ne eius supplicio Diviciaci animum offenderet<br />verebatur. [3] Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet<br />et, cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem Galliae<br />provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo<br />conloquitur; [4] simul commonefacit quae ipso praesente in concilio [Gallorum] de<br />Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit. [5]<br />Petit atque hortatur ut sine eius offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat<br />vel civitatem statuere iubeat.<br />[20] Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne quid<br />gravius in fratrem statueret: [2] scire se illa esse vera, nec quemquam ex eo plus<br />quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia plurimum domi atque in<br />reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam posset, per se crevisset; [3]<br />quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam gratiam, sed paene ad perniciem<br />suam uteretur. Sese tamen et amore fraterno et existimatione vulgi commoveri. [4]<br />Quod si quid ei a Caesare gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud<br />eum teneret, neminem existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re futurum<br />uti totius Galliae animi a se averterentur. [5] Haec cum pluribus verbis flens a<br />Caesare peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi faciat;<br />tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et rei publicae iniuriam et suum dolorem<br />eius voluntati ac precibus condonet. Dumnorigem ad se vocat, fratrem adhibet; quae<br />in eo reprehendat ostendit; quae ipse intellegat, quae civitas queratur proponit;<br />monet ut in reliquum tempus omnes suspiciones vitet; praeterita se Diviciaco fratri<br />condonare dicit. Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire<br />possit.<br />[21] Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia<br />passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis in circuitu<br />ascensus qui cognoscerent misit.[2] Renuntiatum est facilem esse. De tertia vigilia T.<br />Labienum, legatum pro praetore, cum duabus legionibus et iis ducibus qui iter<br />cognoverant summum iugum montis ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit.<br />[3] Ipse de quarta vigilia eodem itinere quo hostes ierant ad eos contendit<br />equitatumque omnem ante se mittit. [4] P. Considius, qui rei militaris peritissimus<br />habebatur et in exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus<br />praemittitur.<br />[22] Prima luce, cum summus mons a [Lucio] Labieno teneretur, ipse ab hostium<br />castris non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut postea ex captivis<br />comperit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus esset, [2] Considius equo admisso<br />ad eum accurrit, dicit montem, quem a Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri:<br />id se a Gallicis armis atque insignibus cognovisse. [3] Caesar suas copias in<br />proximum collem subducit, aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare<br />ne proelium committeret, nisi ipsius copiae prope hostium castra visae essent, ut<br />undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato nostros expectabat<br />proelioque abstinebat. [4] Multo denique die per exploratores Caesar cognovit et<br />montem a suis teneri et Helvetios castra, movisse et Considium timore perterritum<br />quod non vidisset pro viso sibi renuntiavisse. Eo die quo consuerat intervallo hostes<br />sequitur et milia passuum tria ab eorum castris castra ponit.<br />[23] Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat, cum exercitui frumentum<br />metiri oporteret, et quod a Bibracte, oppido Haeduorum longe maximo et<br />copiosissimo, non amplius milibus passuum XVIII aberat, rei frumentariae<br />prospiciendum existimavit; <itaque> iter ab Helvetiis avertit ac Bibracte ire<br />contendit. [2] Ea res per fugitivos L. Aemilii, decurionis equitum Gallorum, hostibus<br />nuntiatur. [3] Helvetii, seu quod timore perterritos Romanos discedere a se<br />existimarent, eo magis quod pridie superioribus locis occupatis proelium non<br />commisissent, sive eo quod re frumentaria intercludi posse confiderent, commutato<br />8<br />consilio atque itinere converso nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere<br />coeperunt.<br />[24] Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum collem subduxit<br />equitatumque, qui sustineret hostium petum, misit. [2] Ipse interim in colle medio<br />triplicem aciem instruxit legionum quattuor veteranarum; in summo iugo duas<br />legiones quas in Gallia citeriore proxime conscripserat et omnia auxilia conlocavit, [3]<br />ita ut supra se totum montem hominibus compleret; impedimenta sarcinasque in<br />unum locum conterri et eum ab iis qui in superiore acie constiterant muniri iussit. [4]<br />Helvetii cum omnibus suis carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi<br />concertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam nostram<br />aciem successerunt.<br />[25] Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut aequato<br />omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium commisit. [2] Milites<br />loco superiore pilis missis facile hostium phalangem perfregerunt. Ea disiecta gladiis<br />destrictis in eos impetum fecerunt. [3] Gallis magno ad pugnam erat impedimento<br />quod pluribus eorum scutis uno ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se<br />inflexisset, neque evellere neque sinistra impedita satis commode pugnare poterant,<br />[4] multi ut diu iactato bracchio praeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore<br />pugnare. [5] Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod mons suberit<br />circiter mille passuum <spatio>, eo se recipere coeperunt. [6] Capto monte et<br />succedentibus nostris, Boi et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV agmen hostium<br />claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinere nostros <ab> latere aperto<br />adgressi circumvenire, et id conspicati Helvetii, qui in montem sese receperant,<br />rursus instare et proelium redintegrare coeperunt. [7] Romani [conversa] signa<br />bipertito intulerunt: prima et secunda acies, ut victis ac submotis resisteret, tertia, ut<br />venientes sustineret.<br />[26] Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est. Diutius cum sustinere<br />nostrorum impetus non possent, alteri se, ut coeperant, in montem receperunt, alteri<br />ad impedimenta et carros suos se contulerunt. [2] Nam hoc toto proelio, cum ab<br />hora septima ad vesperum pugnatum sit, aversum hostem videre nemo potuit. [3]<br />Ad multam noctem etiam ad impedimenta pugnatum est, propterea quod pro vallo<br />carros obiecerunt et e loco superiore in nostros venientes tela coiciebant et non nulli<br />inter carros rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque vulnerabant. [4]<br />Diu cum esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi Orgetorigis<br />filia atque unus e filiis captus est. [5] Ex eo proelio circiter hominum milia CXXX<br />superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt [nullam partem noctis itinere<br />intermisso]; in fines Lingonum die quarto pervenerunt, cum et propter vulnera<br />militum et propter sepulturam occisorum nostri [triduum morati] eos sequi non<br />potuissent. [6] Caesar ad Lingonas litteras nuntiosque misit, ne eos frumento neve<br />alia re iuvarent: qui si iuvissent, se eodem loco quo Helvetios habiturum. Ipse triduo<br />intermisso cum omnibus copiis eos sequi coepit.<br />[27] Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione ad eum miserunt.<br />[2] Qui cum eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent suppliciterque<br />locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo tum essent suum adventum<br />expectare iussisset, paruerunt. [3] Eo postquam Caesar pervenit, obsides, arma,<br />servos qui ad eos perfugissent, poposcit. [4] Dum ea conquiruntur et conferuntur,<br />[nocte intermissa] circiter hominum milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive<br />timore perterriti, ne armis traditis supplicio adficerentur, sive spe salutis inducti,<br />quod in tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino ignorari<br />posse existimarent, prima nocte e castris Helvetiorum egressi ad Rhenum finesque<br />Germanorum contenderunt.<br />[28] Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant his uti conquirerent et<br />reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit; reductos in hostium numero<br />habuit; [2] reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis traditis in deditionem accepit.<br />[3] Helvetios, Tulingos, Latobrigos in fines suos, unde erant profecti, reverti iussit,<br />et, quod omnibus frugibus amissis domi nihil erat quo famem tolerarent, Allobrogibus<br />imperavit ut iis frumenti copiam facerent; ipsos oppida vicosque, quos incenderant,<br />restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum locum unde Helvetii<br />discesserant vacare, ne propter bonitatem agrorum Germani, qui trans Rhenum<br />incolunt, <ex> suis finibus in Helvetiorum fines transirent et finitimi Galliae<br />provinciae Allobrogibusque essent. [4] Boios petentibus Haeduis, quod egregia<br />virtute erant cogniti, ut in finibus suis conlocarent, concessit; quibus illi agros<br />dederunt quosque postea in parem iuris libertatisque condicionem atque ipsi erant<br />receperunt.<br />[29] In castris Hevetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae et ad<br />Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus<br />domo exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim, <quot> pueri, senes<br />mulieresque. [2] [Quarum omnium rerum] summa erat capitum Helvetiorum milium<br />CCLXIII, Tulingorum milium XXXVI, Latobrigorum XIIII, Rauracorum XXIII, Boiorum<br />XXXII; ex his qui arma ferre possent ad milia nonaginta duo. [3] Summa omnium<br />fuerunt ad milia CCCLXVIII. Eorum qui domum redierunt censu habito, ut Caesar<br />imperaverat, repertus est numerus milium C et X.<br />[30] Bello Helvetiorum confecto totius fere Galliae legati, principes civitatum, ad<br />Caesarem gratulatum convenerunt: [2] intellegere sese, tametsi pro veteribus<br />Helvetiorum iniuriis populi Romani ab his poenas bello repetisset, tamen eam rem<br />non minus ex usu [terrae] Galliae quam populi Romani accidisse, [3] propterea quod<br />eo consilio florentissimis rebus domos suas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum<br />inferrent imperioque potirentur, locumque domicilio ex magna copia deligerent quem<br />ex omni Gallia oportunissimum ac fructuosissimum iudicassent, reliquasque civitates<br />stipendiarias haberent. [4] Petierunt uti sibi concilium totius Galliae in diem certam<br />indicere idque Caesaris facere voluntate liceret: sese habere quasdam res quas ex<br />communi consensu ab eo petere vellent. [5] Ea re permissa diem concilio<br />constituerunt et iure iurando ne quis enuntiaret, nisi quibus communi consilio<br />mandatum esset, inter se sanxerunt.<br />[31] Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante fuerant ad Caesarem<br />reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto de sua omniumque salute cum eo<br />agere liceret. [2] Ea re impetrata sese omnes flentes Caesari ad pedes proiecerunt:<br />non minus se id contendere et laborare ne ea quae dixissent enuntiarentur quam uti<br />ea quae vellent impetrarent, propterea quod, si enuntiatum esset, summum in<br />cruciatum se venturos viderent. [3] Locutus est pro his Diviciacus Haeduus: Galliae<br />totius lactiones esse duas; harum alterius principatum tenere Haeduos, alterius<br />Arvernos. [4] Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent,<br />factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Germani mercede arcesserentur. [5] Horum<br />primo circiter milia XV Rhenum transisse; postea quam agros et cultum et copias<br />Gallorum homines feri ac barbari adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia<br />ad C et XX milium numerum. [6] Cum his Haeduos eorumque clientes semel atque<br />iterum armis contendisse; magnam calamitatem pulsos accepisse, omnem<br />nobilitatem, omnem senatum, omnem equitatum amisisse. [7] Quibus proeliis<br />calamitatibusque fractos, qui et sua virtute et populi Romani hospitio atque amicitia<br />plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse Sequanis obsides dare nobilissimos<br />civitatis et iure iurando civitatem obstringere sese neque obsides repetituros neque<br />auxilium a populo Romano imploraturos neque recusaturos quo minus perpetuo sub<br />illorum dicione atque imperio essent. [8] Unum se esse ex omni civitate Haeduorum<br />qui adduci non potuerit ut iuraret aut liberos suos obsides daret. [9] Ob eam rem se<br />ex civitate profugisse et Romam ad senatum venisse auxilium postulatum, quod<br />solus neque iure iurando neque obsidibus teneretur. [10] Sed peius victoribus<br />Sequanis quam Haeduis victis accidisse, propterea quod Ariovistus, rex<br />Germanorum, in eorum finibus consedisset tertiamque partem agri Sequani, qui<br />esset optimus totius Galliae, occupavisset et nunc de altera parte tertia Sequanos<br />decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante Harudum milia hominum<br />XXIIII ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararentur. [11] Futurum esse<br />paucis annis uti omnes ex Galliae finibus pellerentur atque omnes Germani Rhenum<br />transirent; neque enim conferendum esse Gallicum cum Germanorum agro neque<br />hanc consuetudinem victus cum illa comparandam. [12] Ariovistum autem, ut semel<br />Gallorum copias proelio vicerit, quod proelium factum sit ad Magetobrigam, superbe<br />et crudeliter imperare, obsides nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia<br />exempla cruciatusque edere, si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta<br />sit. [13] Hominem esse barbarum, iracundum, temerarium: non posse eius imperia,<br />diutius sustineri. [14] Nisi quid in Caesare populoque Romano sit auxilii, omnibus<br />Gallis idem esse faciendum quod Helvetii fecerint, ut domo emigrent, aliud<br />domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant fortunamque, quaecumque<br />accidat, experiantur. Haec si enuntiata Ariovisto sint, non dubitare quin de omnibus<br />obsidibus qui apud eum sint gravissimum supplicium sumat. [15] Caesarem vel<br />auctoritate sua atque exercitus vel recenti victoria vel nomine populi Romani<br />deterrere posse ne maior multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque<br />omnem ab Ariovisti iniuria posse defendere.<br />[32] Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu auxilium a<br />Caesare petere coeperunt. [2] Animadvertit Caesar unos ex omnibus Sequanos nihil<br />earum rerum facere quas ceteri facerent sed tristes capite demisso terram intueri.<br />Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis quaesiit. [3] Nihil Sequani respondere, sed<br />in eadem tristitia taciti permanere. Cum ab his saepius quaereret neque ullam<br />omnino vocem exprimere posset, idem Diviacus Haeduus respondit: [4] hoc esse<br />miseriorem et graviorem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in<br />occulto quidem queri neque auxilium implorare auderent absentisque Ariovisti<br />crudelitatem, [5] velut si cora adesset, horrerent, propterea quod reliquis tamen<br />fugae facultas daretur, Sequanis vero, qui intra fines suos Ariovistum recepissent,<br />quorum oppida omnia in potestate eius essent, omnes cruciatus essent perferendi.<br />[33] His rebus cognitis Caesar Gallorum animos verbis confirmavit pollicitusque est<br />sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et beneficio suo et auctoritate<br />adductum Ariovistum finem iniuriis facturum. Hac oratione habita, concilium dimisit.<br />[2] Et secundum ea multae res eum hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et<br />suscipiendam putaret, in primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe<br />numero a senatu appellatos, in servitute atque [in] dicione videbat Germanorum<br />teneri eorumque obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intellegebat; quod in<br />tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse arbitrabatur. [3]<br />Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire et in Galliam magnam<br />eorum multitudinem venire populo Romano periculosum videbat, neque sibi homines<br />feros ac barbaros temperaturos existimabat quin, cum omnem Galliam<br />occupavissent, ut ante Cimbri Teutonique fecissent, in provinciam exirent atque inde<br />in Italiam contenderent [, praesertim cum Sequanos a provincia nostra Rhodanus<br />divideret]; quibus rebus quam maturrime occurrendum putabat. [4] Ipse autem<br />Ariovistus tantos sibi spiritus, tantam arrogantiam sumpserat, ut ferendus non<br />videretur.<br />[34] Quam ob rem placuit ei ut ad Ariovistum legatos mitteret, qui ab eo postularent<br />uti aliquem locum medium utrisque conloquio deligeret: velle sese de re publica et<br />summis utriusque rebus cum eo agere. [2] Ei legationi Ariovistus respondit: si quid<br />ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad<br />se venire oportere. [3] Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae venire<br />audere quas Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu atque<br />molimento in unum locum contrahere posse. [4] Sibi autem mirum videri quid in sua<br />Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari aut omnino populo Romano negotii esset.<br />[35] His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar legatos cum his<br />mandatis mittit: [2] quoniam tanto suo populique Romani beneficio adtectus, cum in<br />consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset, hanc sibi populoque<br />Romano gratiam referret ut in conloquium venire invitatus gravaretur neque de<br />communi re dicendum sibi et cognoscendum putaret, haec esse quae ab eo<br />postularet: [3] primum ne quam multitudinem hominum amplius trans Rhenum in<br />Galliam traduceret; deinde obsides quos haberet ab Haeduis redderet Sequanisque<br />permitteret ut quos illi haberent voluntate eius reddere illis liceret; neve Haeduos<br />iniuria lacesseret neve his sociisque eorum bellum inferret. [4] Si [id] ita fecisset,<br />sibi populoque Romano perpetuam gratiam atque amicitiam cum eo futuram; si non<br />impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone consulibus senatus censuisset uti<br />quicumque Galliam provinciam obtineret, quod commodo rei publicae lacere posset,<br />Haeduos ceterosque amicos populi Romani defenderet, se Haeduorum iniurias non<br />neglecturum.<br />[36] Ad haec Ariovistus respondit: ius esse belli ut qui vicissent iis quos vicissent<br />quem ad modum vellent imperarent. Item populum Romanum victis non ad alterius<br />praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare consuesse. [2] Si ipse populo<br />Romano non praescriberet quem ad modum suo iure uteretur, non oportere se a<br />populo Romano in suo iure impediri. [3] Haeduos sibi, quoniam belli fortunam<br />temptassent et armis congressi ac superati essent, stipendiarios esse factos. [4]<br />Magnam Caesarem iniuriam facere, qui suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret.<br />[5] Haeduis se obsides redditurum non esse neque his neque eorum sociis iniuria<br />bellum inlaturum, si in eo manerent quod convenisset stipendiumque quotannis<br />penderent; si id non fecissent, longe iis fraternum nomen populi Romani afuturum.<br />[6] Quod sibi Caesar denuntiaret se Haeduorum iniurias non neglecturum, neminem<br />secum sine sua pernicie contendisse. [7] Cum vellet, congrederetur: intellecturum<br />quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inter annos XIIII tectum non<br />subissent, virtute possent.<br />[37] Haec eodem tempore Caesari mandata referebantur et legati ab Haeduis et a<br />Treveris veniebant: [2] Haedui questum quod Harudes, qui nuper in Galliam<br />transportati essent, fines eorum popularentur: sese ne obsidibus quidem datis<br />pacem Ariovisti redimere potuisse; [3] Treveri autem, pagos centum Sueborum ad<br />ripas Rheni consedisse, qui Rhemum transire conarentur; his praeesse Nasuam et<br />Cimberium fratres. Quibus rebus Caesar vehementer commotus maturandum sibi<br />existimavit, ne, si nova manus Sueborum cum veteribus copiis Ariovisti sese<br />coniunxisset, minus facile resisti posset. [4] Itaque re frumentaria quam celerrime<br />potuit comparata magnis itineribus ad Ariovistum contendit.<br />[38] Cum tridui viam processisset, nuntiatum est ei Ariovistum cum suis omnibus<br />copiis ad occupandum Vesontionem, quod est oppidum maximum Sequanorum,<br />contendere [triduique viam a suis finibus processisse]. Id ne accideret, magnopere<br />sibi praecavendum Caesar existimabat. Namque omnium rerum quae ad bellum usui<br />erant summa erat in eo oppido facultas, [2] idque natura loci sic muniebatur ut<br />magnam ad ducendum bellum daret facultatem, propterea quod flumen [alduas]<br />Dubis ut circino circumductum paene totum oppidum cingit, [3] reliquum spatium,<br />quod est non amplius pedum MDC, qua flumen intermittit, mons continet magna<br />altitudine, ita ut radices eius montis ex utraque parte ripae fluminis contingant, [4]<br />hunc murus circumdatus arcem efficit et cum oppido coniungit. [5] Huc Caesar<br />magnis nocturnis diurnisque itineribus contendit occupatoque oppido ibi praesidium<br />conlocat.<br />[39] Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae commeatusque causa<br />moratur, ex percontatione nostrorum vocibusque Gallorum ac mercatorum, qui<br />ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute atque exercitatione in<br />armis esse praedicabant (saepe numero sese cum his congressos ne vultum quidem<br />atque aciem oculorum dicebant ferre potuisse), tantus subito timor omnem<br />exercitum occupavit ut non mediocriter omnium mentes animosque perturbaret. [2]<br />Hic primum ortus est a tribunis militum, praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae<br />causa Caesarem secuti non magnum in re militari usum habebant: [3] quorum alius<br />alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret, petebat ut<br />eius voluntate discedere liceret; non nulli pudore adducti, ut timoris suspicionem<br />vitarent, remanebant. [4] Hi neque vultum fingere neque interdum lacrimas tenere<br />poterant: abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur aut cum familiaribus<br />suis commune periculum miserabantur. Vulgo totis castris testamenta<br />obsignabantur. [5] Horum vocibus ac timore paulatim etiam ii qui magnum in castris<br />usum habebant, milites centurionesque quique equitatui praeerant, perturbabantur.<br />[6] Qui se ex his minus timidos existimari volebant, non se hostem vereri, sed<br />angustias itineris et magnitudinem silvarum quae intercederent inter ipsos atque<br />Ariovistum, aut rem frumentariam, ut satis commode supportari posset, timere<br />dicebant. [7] Non nulli etiam Caesari nuntiabant, cum castra moveri ac signa ferri<br />iussisset, non fore dicto audientes milites neque propter timorem signa laturos.<br />[40] Haec cum animadvertisset, convocato consilio omniumque ordinum ad id<br />consilium adhibitis centurionibus, vehementer eos incusavit: primum, quod aut quam<br />in partem aut quo consilio ducerentur sibi quaerendum aut cogitandum putarent. [2]<br />Ariovistum se consule cupidissime populi Romani amicitiam adpetisse; cur hunc tam<br />temere quisquam ab officio discessurum iudicaret? [3] Sibi quidem persuaderi<br />cognitis suis poslulatis atque aequitate condicionum perspecta eum neque suam<br />neque populi Romani gratiam epudiaturum. [4] Quod si furore atque amentia<br />impulsum bellum intulisset, quid tandem vererentur? Aut cur de sua virtute aut de<br />ipsius diligentia desperarent? [5] Factum eius hostis periculum patrum nostrorum<br />emoria Cimbris et Teutonis a C. Mario pulsis [cum non minorem laudem exercitus<br />quam ipse imperator meritus videbatur]; factum etiam nuper in Italia servili tumultu,<br />quos tamen aliquid usus ac disciplina, quam a nobis accepissent, sublevarint. [6] Ex<br />quo iudicari posse quantum haberet in se boni constantia, propterea quod quos<br />aliquam diu inermes sine causa timuissent hos postea armatos ac victores<br />superassent. [7] Denique hos esse eosdem Germanos quibuscum saepe numero<br />Helvetii congressi non solum in suis sed etiam in illorum finibus plerumque<br />superarint, qui tamen pares esse nostro exercitui non potuerint. [8] Si quos<br />adversum proelium et fuga Gallorum commoveret, hos, si quaererent, reperire posse<br />diuturnitate belli defatigatis Gallis Ariovistum, cum multos menses castris se ac<br />paludibus tenuisset neque sui potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et<br />dispersos subito adortum magis ratione et consilio quam virtute vicisse. [9] Cui<br />rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne ipsum quidem<br />sperare nostros exercitus capi posse. [10] Qui suum timorem in rei frumentariae<br />simulationem angustiasque itineris conferrent, facere arroganter, cum aut de officio<br />imperatoris desperare aut praescribere viderentur. [11] Haec sibi esse curae;<br />frumentum Sequanos, Leucos, Lingones subministrare, iamque esse in agris<br />frumenta matura; de itinere ipsos brevi tempore iudicaturos. [12] Quod non fore<br />dicto audientes neque signa laturi dicantur, nihil se ea re commoveri: scire enim,<br />quibuscumque exercitus dicto audiens non fuerit, aut male re gesta fortunam<br />defuisse aut aliquo facinore comperto avaritiam esse convictam. [13] Suam<br />innocentiam perpetua vita, felicitatem Helvetiorum bello esse perspectam. [14]<br />Itaque se quod in longiorem diem conlaturus fuisset repraesentaturum et proxima<br />nocte de quarta, vigilia castra moturum, ut quam primum intellegere posset utrum<br />apud eos pudor atque officium an timor plus valeret. [15] Quod si praeterea nemo<br />sequatur, tamen se cum sola decima legione iturum, de qua non dubitet, sibique<br />eam praetoriam cohortem futuram. Huic legioni Caesar et indulserat praecipue et<br />propter virtutem confidebat maxime.<br />[41] Hac oratione habita mirum in modum conversae sunt omnium mentes<br />summaque alacritas et cupiditas belli gerendi innata est, [2] princepsque X. legio per<br />tribunos militum ei gratias egit quod de se optimum iudicium fecisset, seque esse ad<br />bellum gerendum paratissimam confirmavit. [3] Deinde reliquae legiones cum<br />tribunis militum et primorum ordinum centurionibus egerunt uti Caesari satis<br />facerent: se neque umquam dubitasse neque timuisse neque de summa belli suum<br />iudicium sed imperatoris esse existimavisse. [4] Eorum satisfactione accepta et<br />itinere exquisito per Diviciacum, quod ex Gallis ei maximam fidem habebat, ut<br />milium amplius quinquaginta circuitu locis apertis exercitum duceret, de quarta<br />vigilia, ut dixerat, profectus est. [5] Septimo die, cum iter non intermitteret, ab<br />exploratoribus certior factus est Ariovisti copias a nostris milia passuum IIII et XX<br />abesse.<br />[42] Cognito Caesaris adventu Ariovistus legatos ad eum mittit: quod antea de<br />conloquio postulasset, id per se fieri licere, quoniam propius accessisset seque id<br />sine periculo facere posse existimaret. [2] Non respuit condicionem Caesar iamque<br />eum ad sanitatem reverti arbitrabatur, cum id quod antea petenti denegasset ultro<br />polliceretur, [3] magnamque in spem veniebat pro suis tantis populique Romani in<br />eum beneficiis cognitis suis postulatis fore uti pertinacia desisteret. [4] Dies<br />conloquio dictus est ex eo die quintus. [5] Interim saepe cum legati ultro citroque<br />inter eos mitterentur, Ariovistus postulavit ne quem peditem ad conloquium Caesar<br />adduceret: vereri se ne per insidias ab eo circumveniretur; uterque cum equitatu<br />veniret: alia ratione sese non esse venturum. [6] Caesar, quod neque conloquium<br />interposita causa tolli volebat neque salutem suam Gallorum equitatui committere<br />audebat, commodissimum esse statuit omnibus equis Gallis equitibus detractis eo<br />legionarios milites legionis X., cui quam maxime confidebat, imponere, ut praesidium<br />quam amicissimum, si quid opus facto esset, haberet. [7] Quod cum fieret, non<br />inridicule quidam ex militibus X. legionis dixit: plus quam pollicitus esset Caesarem<br />facere; pollicitum se in cohortis praetoriae loco X. legionem habiturum ad equum<br />rescribere.<br />[43] Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis grandis. Hic locus aequum<br />fere spatium a castris Ariovisti et Caesaris aberat. Eo, ut erat dictum, ad conloquium<br />venerunt. [2] Legionem Caesar, quam equis devexerat, passibus CC ab eo tumulo<br />constituit. Item equites Ariovisti pari intervallo constiterunt. [3] Ariovistus ex equis<br />ut conloquerentur et praeter se denos ad conloquium adducerent postulavit. [4] Ubi<br />eo ventum est, Caesar initio orationis sua senatusque in eum beneficia<br />commemoravit, quod rex appellatus esset a senatu, quod amicus, quod munera<br />amplissime missa; quam rem et paucis contigisse et pro magnis hominum officiis<br />consuesse tribui docebat; [5] illum, cum neque aditum neque causam postulandi<br />iustam haberet, beneficio ac liberalitate sua ac senatus ea praemia consecutum. [6]<br />Docebat etiam quam veteres quamque iustae causae necessitudinis ipsis cum<br />Haeduis intercederent, [7] quae senatus consulta quotiens quamque honorifica in<br />eos facta essent, ut omni tempore totius Galliae principatum Haedui tenuissent, prius<br />etiam quam nostram amicitiam adpetissent. [8] Populi Romani hanc esse<br />consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui nihil deperdere, sed gratia,<br />dignitate, honore auctiores velit esse; quod vero ad amicitiam populi Romani<br />attulissent, id iis eripi quis pati posset? [9] Postulavit deinde eadem quae legatis in<br />mandatis dederat: ne aut Haeduis aut eorum sociis bellum inferret, obsides redderet,<br />si nullam partem Germanorum domum remittere posset, at ne quos amplius Rhenum<br />transire pateretur.<br />[44] Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit, de suis virtutibus multa<br />praedicavit: [2] transisse Rhenum sese non sua sponte, sed rogatum et arcessitum a<br />Gallis; non sine magna spe magnisque praemiis domum propinquosque reliquisse;<br />sedes habere in Gallia ab ipsis concessas, obsides ipsorum voluntate datos;<br />stipendium capere iure belli, quod victores victis imponere consuerint. [3] Non sese<br />Gallis sed Gallos sibi bellum intulisse: omnes Galliae civitates ad se oppugnandum<br />venisse ac contra se castra habuisse; eas omnes copias a se uno proelio pulsas ac<br />superatas esse. [4] Si iterum experiri velint, se iterum paratum esse decertare; si<br />pace uti velint, iniquum esse de stipendio recusare, quod sua voluntate ad id tempus<br />pependerint. [5] Amicitiam populi Romani sibi ornamento et praesidio, non<br />detrimento esse oportere, atque se hac spe petisse. Si per populum Romanum<br />stipendium remittatur et dediticii subtrahantur, non minus libenter sese recusaturum<br />populi Romani amicitiam quam adpetierit. [6] Quod multitudinem Germanorum in<br />Galliam traducat, id se sui muniendi, non Galliae oppugnandae causa facere; eius rei<br />testimonium esse quod nisi rogatus non venerit et quod bellum non intulerit sed<br />defenderit. [7] Se prius in Galliam venisse quam populum Romanum. Numquam ante<br />hoc tempus exercitum populi Romani Galliae provinciae finibus egressum. [8] Quid<br />sibi vellet? Cur in suas possessiones veniret? Provinciam suam hanc esse Galliam,<br />sicut illam nostram. Ut ipsi concedi non oporteret, si in nostros fines impetum<br />faceret, sic item nos esse iniquos, quod in suo iure se interpellaremus. [9] Quod<br />fratres a senatu Haeduos appellatos diceret, non se tam barbarum neque tam<br />imperitum esse rerum ut non sciret neque bello Allobrogum proximo Haeduos<br />Romanis auxilium tulisse neque ipsos in iis contentionibus quas Haedui secum et cum<br />Sequanis habuissent auxilio populi Romani usos esse. [10] Debere se suspicari<br />simulata Caesarem amicitia, quod exercitum in Gallia habeat, sui opprimendi causa<br />habere. [11] Qui nisi decedat atque exercitum deducat ex his regionibus, sese illum<br />non pro amico sed pro hoste habiturum. [12] Quod si eum interfecerit, multis sese<br />nobilibus principibusque populi Romani gratum esse facturum (id se ab ipsis per<br />eorum nuntios compertum habere), quorum omnium gratiam atque amicitiam eius<br />morte redimere posset. [13] Quod si decessisset et liberam possessionem Galliae sibi<br />tradidisset, magno se illum praemio remuneraturum et quaecumque bella geri vellet<br />sine ullo eius labore et periculo confecturum.<br />Multa a Caesare in eam sententiam dicta sunt quare negotio desistere non posset:<br />neque suam neque populi Romani consuetudinem pati ut optime meritos socios<br />desereret, neque se iudicare Galliam potius esse Ariovisti quam populi Romani. [14]<br />Bello superatos esse Arvernos et Rutenos a Q. Fabio Maximo, quibus populus<br />Romanus ignovisset neque in provinciam redegisset neque stipendium posuisset.<br />[15] Quod si antiquissimum quodque tempus spectari oporteret, populi Romani<br />iustissimum esse in Gallia imperium; si iudicium senatus observari oporteret, liberam<br />debere esse Galliam, quam bello victam suis legibus uti voluisset.<br />[45] Dum haec in conloquio geruntur, Caesari nuntiatum est equites Ariovisti<br />propius tumulum accedere et ad nostros adequitare, lapides telaque in nostros<br />coicere. [2] Caesar loquendi finem fecit seque ad suos recepit suisque imperavit ne<br />quod omnino telum in hostes reicerent. [3] Nam etsi sine ullo periculo legionis<br />delectae cum equitatu proelium fore videbat, tamen committendum non putabat ut,<br />pulsis hostibus, dici posset eos ab se per fidem in conloquio circumventos. [4] Postea<br />quam in vulgus militum elatum est qua arrogantia in conloquio Ariovistus usus omni<br />Gallia Romanis interdixisset, impetumque in nostros eius equites fecissent, eaque res<br />conloquium ut diremisset, multo maior alacritas studiumque pugnandi maius<br />exercitui iniectum est.<br />[46] Biduo post Ariovistus ad Caesarem legatos misit: velle se de iis rebus quae<br />inter eos egi coeptae neque perfectae essent agere cum eo: uti aut iterum conloquio<br />diem constitueret aut, si id minus vellet, ex suis legatis aliquem ad se mitteret. [2]<br />Conloquendi Caesari causa visa non est, et eo magis quod pridie eius diei Germani<br />retineri non potuerant quin tela in nostros coicerent. [3] Legatum ex suis sese<br />magno cum periculo ad eum missurum et hominibus feris obiecturum existimabat.<br />[4] Commodissimum visum est C. Valerium Procillum, C. Valerii Caburi filium,<br />summa virtute et humanitate adulescentem, cuius pater a C. Valerio Flacco civitate<br />donatus erat, et propter fidem et propter linguae Gallicae scientiam, qua multa iam<br />Ariovistus longinqua consuetudine utebatur, et quod in eo peccandi Germanis causa<br />non esset, ad eum mittere, et una M. Metium, qui hospitio Ariovisti utebatur. [5] His<br />mandavit quae diceret Ariovistus cognogcerent et ad se referrent. Quos cum apud se<br />in castris Ariovistus conspexisset, exercitu suo praesente conclamavit: quid ad se<br />venirent? an speculandi causa? Conantes dicere prohibuit et in catenas coniecit.<br />[47] Eodem die castra promovit et milibus passuum VI a Caesaris castris sub monte<br />consedit. [2] Postridie eius diei praeter castra Caesaris suas copias traduxit et<br />milibus passuum duobus ultra eum castra fecit eo consilio uti frumento<br />commeatuque qui ex Sequanis et Haeduis supportaretur Caesarem intercluderet. [3]<br />Ex eo die dies continuos V Caesar pro castris suas copias produxit et aciem<br />instructam habuit, ut, si vellet Ariovistus proelio contendere, ei potestas non<br />deesset. [4] Ariovistus his omnibus diebus exercitum castris continuit, equestri<br />proelio cotidie contendit. Genus hoc erat pugnae, quo se Germani exercuerant: [5]<br />equitum milia erant VI, totidem numero pedites velocissimi ac fortissimi, quos ex<br />omni copia singuli singulos suae salutis causa delegerant: [6] cum his in proeliis<br />versabantur, ad eos se equites recipiebant; hi, si quid erat durius, concurrebant, si<br />qui graviore vulnere accepto equo deciderat, circumsistebant; [7] si quo erat longius<br />prodeundum aut celerius recipiendum, tanta erat horum exercitatione celeritas ut<br />iubis sublevati equorum cursum adaequarent.<br />[48] Ubi eum castris se tenere Caesar intellexit, ne diutius commeatu prohiberetur,<br />ultra eum locum, quo in loco Germani consederant, circiter passus DC ab his, castris<br />idoneum locum delegit acieque triplici instructa ad eum locum venit. [2] Primam et<br />secundam aciem in armis esse, tertiam castra munire iussit. [3] [Hic locus ab hoste<br />circiter passus DC, uti dictum est, aberat.] Eo circiter hominum XVI milia expedita<br />cum omni equitatu Ariovistus misit, quae copiae nostros terrerent et munitione<br />prohiberent. [4] Nihilo setius Caesar, ut ante constituerat, duas acies hostem<br />propulsare, tertiam opus perficere iussit. Munitis castris duas ibi legiones reliquit et<br />partem auxiliorum, quattuor reliquas legiones in castra maiora reduxit.<br />[49] Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias suas eduxit<br />paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit hostibusque pugnandi<br />potestatem fecit. [2] Ubi ne tum quidem eos prodire intellexit, circiter meridiem<br />exercitum in castra reduxit. Tum demum Ariovistus partem suarum copiarum, quae<br />castra minora oppugnaret, misit. Acriter utrimque usque ad vesperum pugnatum est.<br />Solis occasu suas copias Ariovistus multis et inlatis et acceptis vulneribus in castra<br />reduxit. [3] Cum ex captivis quaereret Caesar quam ob rem Ariovistus proelio non<br />decertaret, hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo esset ut<br />matres familiae eorum sortibus et vaticinationibus declararent utrum proelium<br />committi ex usu esset necne; eas ita dicere: [4] non esse fas Germanos superare, si<br />ante novam lunam proelio contendissent.<br />[50] Postridie eius diei Caesar praesidio utrisque castris quod satis esse visum est<br />reliquit, alarios omnes in conspectu hostium pro castris minoribus constituit, quod<br />minus multitudine militum legionariorum pro hostium numero valebat, ut ad speciem<br />alariis uteretur; ipse triplici instructa acie usque ad castra hostium accessit. [2] Tum<br />demum necessario Germani suas copias castris eduxerunt generatimque<br />constituerunt paribus intervallis, Harudes, Marcomanos, Tribocos, Vangiones,<br />Nemetes, Sedusios, Suebos, omnemque aciem suam raedis et carris circumdederunt,<br />ne qua spes in fuga relinqueretur. [3] Eo mulieres imposuerunt, quae ad proelium<br />proficiscentes milites passis manibus flentes implorabant ne se in servitutem<br />Romanis traderent.<br />[51] Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaestorem praefecit, uti eos<br />testes suae quisque virtutis haberet; [2] ipse a dextro cornu, quod eam partem<br />minime firmam hostium esse animadverterat, proelium commisit. [3] Ita nostri<br />acriter in hostes signo dato impetum fecerunt itaque hostes repente celeriterque<br />procurrerunt, ut spatium pila in hostes coiciendi non daretur. [4] Relictis pilis<br />comminus gladiis pugnatum est. At Germani celeriter ex consuetudine sua phalange<br />facta impetus gladiorum exceperunt. [5] Reperti sunt complures nostri qui in<br />phalanga insilirent et scuta manibus revellerent et desuper vulnerarent. [6] Cum<br />hostium acies a sinistro cornu pulsa atque in fugam coniecta esset, a dextro cornu<br />vehementer multitudine suorum nostram aciem premebant. [7] Id cum<br />animadvertisset P. Crassus adulescens, qui equitatui praeerat, quod expeditior erat<br />quam ii qui inter aciem versabantur, tertiam aciem laborantibus nostris subsidio<br />misit.<br />[52] Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes terga verterunt nec prius<br />fugere destiterunt quam ad flumen Rhenum milia passuum ex eo loco circiter L<br />pervenerunt. [2] Ibi perpauci aut viribus confisi tranare contenderunt aut lintribus<br />inventis sibi salutem reppererunt. [3] In his fuit Ariovistus, qui naviculam deligatam<br />ad ripam nactus ea profugit; reliquos omnes consecuti equites nostri interfecerunt.<br />[4] Duae fuerunt Ariovisti uxores, una Sueba natione, quam domo secum eduxerat,<br />altera Norica, regis Voccionis soror, quam in Gallia duxerat a fratre missam: utraque<br />in ea fuga periit; duae filiae: harum altera occisa, altera capta est. [5] C. Valerius<br />Procillus, cum a custodibus in fuga trinis catenis vinctus traheretur, in ipsum<br />Caesarem hostes equitatu insequentem incidit. [6] Quae quidem res Caesari non<br />minorem quam ipsa victoria voluptatem attulit, quod hominem honestissimum<br />provinciae Galliae, suum familiarem et hospitem, ereptum ex manibus hostium sibi<br />restitutum videbat neque eius calamitate de tanta voluptate et gratulatione<br />quicquam fortuna deminuerat. [7] Is se praesente de se ter sortibus consultum<br />dicebat, utrum igni statim necaretur an in aliud tempus reservaretur: sortium<br />beneficio se esse incolumem. [8] Item M. Metius repertus et ad eum reductus est.<br />[53] Hoc proelio trans Rhenum nuntiato, Suebi, qui ad ripas Rheni venerant, domum<br />reverti coeperunt; quos ubi qui proximi Rhenum incolunt perterritos senserunt,<br />insecuti magnum ex iis numerum occiderunt. [2] Caesar una aestate duobus<br />maximis bellis confectis maturius paulo quam tempus anni postulabat in hiberna in<br />Sequanos exercitum deduxit; hibernis Labienum praeposuit; [3] ipse in citeriorem<br />Galliam ad conventus agendos profectus est.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/17332051-112815962111521092?l=debellogallico.blogspot.com' alt='' /></div>Adolfo Catralhttp://www.blogger.com/profile/10738236054509496915noreply@blogger.com1